Дыка солун, төөгүлүг материал. Мөге оолдарга үлегер болур. — 30 июня 2026 г. в 03:36:04.778
Дыка солун, төөгүлүг материал. Мөге оолдарга үлегер болур. «Шын» солун, 1934 ч. июль 14, № 54 (356). БЕЖЕН ҮШ ХАРЛЫГ МӨГЕ ЭШ ШЫРБАҢ Чөөн-Хемчик кожуунунуң Хөндергей сумузу, 53 харлыг мөге Шырбаң-көк болза, ТАР 13 болган оюнда кожуунунуң мурнундан хүрежир мөгеге келгеш, 4 кижи октааш 3 дугаар черни эжелээн. Ооң бодунуң ада-иезиниң төөгүзү кончуг ядыы болгаш улуска хөлечиктеп чораан, Шырбаң-көктуң боду ада-иезинден 11 харлыындан чарылгаш, улус малы кадарып хөлечиктеп амыдырап келген. Чооку 7-8 чылдарга чедир хокшул хөреңгизи эвээш, өскениң чувезин кылып амыдырап чораан. Оон бээр чазак, намның ачызы-биле малданып келген. Шаандан бээр мал, тараа ажылдыг болгаш ылаңгыя тараа ажылы-биле кончуг тараачын чораан. 16 хардан эгелеп хүрешкен. 17 харлыында куда болган черге бир шуулген, ооң соонда хүрежир мөгеге санады берген, Чадаананың Алдыы Үстүү хүрээзинге 4 шүүлген, ийи катап үжүүр былаашкан. Барыын-Хемчиктиң Барлык-Аскының хүрээзинге бир үжүүр былаашкан, орус шаржы сүрүп чорааш Каа-Зөт чурттунга бир үжүүр былаашкан, Чадаананың Үстүү хүрээзинге болгаш өске черлерге 3-4 кижи октап, шаңнал ап чораан чери кайы хөй. Оон ыңай оваа, буга дагаан черлерге болгаш куда болган хире аап-саап черлерге, чер-ле сан чок шүглүп чораан. Ам улустуң улуг байырыңга хүрешкеш, 1 көстүм, 1 былгаар, 1 кадыыр, база маска, төжү-биле шаңнаткан. Хүрештиң байдалы болза: Ашак Шырбаң-көк шаандан бээр хүрешке кончуг өөренген кижи дир, аныяк оолдарның күжү шыырак- даа болза, хүрештиң эвинге, эки өөренмээн болгаш арга билбес-дир, ынчангаш, хоочун мөге кижи болгаш 53 харлыг кырган-даа болза, аныяк оолдарны кажар арга-биле чаа октап тургандыр. Ылаңгыя аныяк өскен бо үеде күжүн көргүзүп хүрежип өөренир чорукту сонуургавайын турар. «Бо Кызыл-хоорайга келиримде арай-ла бачыыдап келген мен, бир эвес дыш чорааш маңаа чедип келген болзумза, оон-даа арттык хүрежир чүвемни, Чөөн кожуундан үнгеш аът-биле чоруткаш, орук-доора аът тургаш, бот-шагзырап келген мен, маңаа келгеш чаңгыс хоңгаш хүрештим. Ашак Шырбаң-көк мен, ам 53 харлыг болзумза- даа, ам даа 7 чыл иштинде 60 харга чедир оолдарны ойнадып хүрешке өөредир боор мен-он» деп чугаалап турду. Материалды «История Тувинской Народной Республики в архивных документах. 1921- 1944 гг.» деп сборниктен алган.