Специальная библиотека РТ для незрячих и слабовидящих
Образование · 21 августа 2026 г.
ТӨРЕЛ ДУГАЙЫНДА. — 21 августа 2026 г. в 13:08:55.694
ТӨРЕЛ ДУГАЙЫНДА. Эдээвистен туттунчуп, эктивистен даянчып чоруулуңар! хан төрел, ТӨРЕЛДЕР чоок төрел, ырак төрел, элеге төрел Хан төрел - чаңгыс иеден үнген, бодунуң база ада-иезиниң кады төрээн ха-дуңмазы, оларның боттарының болгаш ажы- төлүнүң уругларын, тодаргайлаарга, бир ададан (иеден, үш ада-ие чедир) улузун хан-төрел дээр. RS. Хан-төрел улус ашак-кадай болуру хоруглуг! 7 ададан 9 ада угу чедир - элеге төрел дээр. 9 ада угунуң төөгүзүн төрел-бөлүктүң аттарындан, тоолчургу чугаалардан, хонаш-турлагларындан колдуу билип алыр. 46 чедир угун - ырак төрел дээр. ЧЕДИ САЛГАЛ ЧЕДИР ТӨРЕЛ АЙМААНЫҢ ЧАЖЫДЫ ЧҮДЕЛ? Бодунуң өгбелерин чүге билир ужурлугул? • «Бистиң өгбелер» дээрге, бирден үш салгалга чедир кырган ада-иезиниң кады-төрээннеринге четкен төрел-аймак болур. • «Бурун өгбелер» дээрге, дөрттен алды салгалга чедир эдержип чоруур төрел-аймактар болур. • «Эрте бурун өгбелер» дээрге, чедиден тоска чедир эдержип чоруур салгалдар болур. ♥ Бирги салгал: кижиниң боду (мен) болгаш кады төрээннери болур.«Аныяан айбылаар – анайын дөгерер» дээрге, улустуң улуу дун кижи, эртем-билиин болгаш олча-омаан дуңмаларынга үлеп берип чоруур болур. Бичии кижилер улуг акызының азы угбазының аайындан эртпейн, үргүлчү буян чыып ап чоруурга эки. Улуг кижизинге удурланган дуңмаларның келир назыда улустуң улуу болур буяны өрттенип чоруур болур болгаш бо чуртталгазында эки амыдырал көрбес болур. ♥ «Улугларны хүндүлээр – бичиилерни карактаар» дээрге, ортун улуска хамаарыштыр чиге сөглээн үлегер домак-тыр. ♥ «Азаның бичези кончуг – аргамчының чымчаа кончуг» дээрге, хеймер улуска хамаарышкан үлегер домак. Хеймер кижи эрге-чассыг өскен болур болгаш бүдүн назынында улузун башкарыксааш, бичии-ле билииргей бээринден өг-бүлезин үргүлчү хоозурадып чоруур болур. Ынчалза-даа улуг улузунга бердинген чоруу-биле буяны долуучал болур. • Ийиги салгал: ада-иези (2 кижи) – мага-бот кадыкшылын болгаш өг-бүлениң амыдыралын хевирлеп турар болур. «Ада сөзүн артап болбас, ие сөзүн ижип болбас» дээрге, ачазынга кончударга - кадыкшылының хай-бачыды (озал-ондаа) чайлаар, иезиниң чагыын эдерерге - амыдыралы шуудаар. Бир эвес, бо хүн кадыыңар баскырап чоруур болза, адаңарның домактарын сактып келиңер. Амыдыралыңар шуудавайн чоруур болза, иеңер-биле харылзааларны бодаар болза эки. Ынчангаш «Ада-Иениң ачы-буянын харыылаары» деп Будда Бурганның судурун 108 төрел кижилерге белекке өргүптер болзуңарза, ачы-буянын харыылап шыдапкан болур силер. Ажы-төл күзевес болгаш оларны түредир болзуңарза, ачы-буян харыылаттынмас болур. • Үшкү салгал: кырган ада-иелер (4 кижи) – аажы-чаңның, мергежилдиң, салым-чаяаның хевирлекчилери болур. Адазының ада-иезин алгап чоруур «ачымнар» (уйнуктар, внуктар) тос артты (тос бергени чайладыр) ажып шыдаар салымныг болур. Иезиниң ада-иезин алгап чоруур «ачымнар» тос хемни (тос кежикти четтирер) кежер чаяанныг болур. • Дөрткү салгал: элинзелер – ада-иелерниң кырган ада-иелери (8 кижи) – Тайбың, өөрүшкүлүг болгаш бай шыдалдыг амыдыралдың шыгжакчылары болур. Тыва кижи «элинзелериниң» буян-кежиин четтирерде, чаңгыс чайын «Дөрт-Дагылгага» - Адазы биле Иезиниң ийи төрел-аймаанга, өөнүң иштиниң ада-иезиниң (катты-кат-иезиниң) төрел-аймаанга барып киржип чоруурга эки. • Бешки салгал: холунзалар – кырган ада-иелерниң кырган ада-иелери (16 кижи) - чуртталганың айыыл чок байдалын харыылап турар болур. Беш-алды салгалдың төрел-аймактары, беш-алды чылда чаңгыс катап, «Тос-Таңды» дагылзазынга чыглып келгеш, четчележип чоруурга эки. • Алдыгы салгал: элиннер – элинзелерниң кырган ада-иелери (32 кижи) – тыва ужур-биле харылзааны тургузуп берип турар болур. Алды дугаар салгалдың 32 кижилери, кижиниң 32 диштерин таварыштыр 32 бурун өгбелерниң байдалын илередип турар болур. Бир эвес, диштериңер четче эвес болза, төрел-аймактың дагылгаларынга даяанып алгаш, ада-ие бурганнарынга тейлеп-чалбарып тургаш, болдунар шаа-биле четчеленир аргазын бодап чоруурга эки.