Бэс ыйа - Үрүҥ Айыы Тойон ыйа.
Бэс ыйа - Үрүҥ Айыы Тойон ыйа. Былыр былыргыттан бэс ыйын ахсынньы батыһар дииллэрэ. Бэс ыйа - сайыҥҥы кэм саҕаланыыта, Үрүҥ Айыы тойон ыйа. Бары Айыылар баһылыктара. Аан дойдуну бүтүннүүтүн айбыт сүдү, саамай күүстээх Айыы буолар. Алгыһы, уруйу- айхалы кытта аргыстаһа сылдьар буолан, кини кыаҕа - күүһэ муҥура суох. Баатаҕай орто оскуолатын үөрэнээччилэрэ төһө да сайыҥҥы сынньалаҥҥа сырытталлар, үгэс быһыытынан бэс ыйбытын үөрэ - көтө атаара сылдьалларыттан сэмээр үөрэбит эрэ. Бу бэс ыйыгар "Күн оҕолоро" кыра - кыралаан бэс ый туһунан бэт сэргэх матырыйааллары хомуйдулар. Кинилэр сылы быһа ыйдарынан араас иитэр - үөрэтэр суолталаах тэрээһиннэри эрэ буолбакка, уруокка туттуллар матырыйааллары хомуйуунан иккис сылларын дьарыктаналлар. Кинилэр бэс ыйын туһунан бэрт интириэһинэй анаарыылары хомуйдулар. Бэс ыйыгар туох барыта сириэдийэн, ситэр эбит. Кэҕэлэр муҥутаан этэн чоргуһаллар, чыычаахтар ырыалара аҕыраабат, күөллэргэ балыктар күннээн ыыллар. Толоон - толоон аайы, сибэккилэр ситэллэр: намыһах налыы сирдэргэ таҥара кийииттэрэ, кулун ньургуһуннара, чуораанчыктар, талахтар анныларыгар атахтара, кырдалларга, хонууларга алтан оттор сир ийэлэрин симииллэр. Ходуһаларга араас оттор үүнэллэр, дьикти кэрэ үрүмэччилэр көтөн тэлимнэһэллэр. Бу бэс ыйбыт саҕаланыытыгар саха ыаллара сайылыкка тахсаллар. Титииктэр тиэргэннэригэр түптэ буруота унаарар, чыычаахтар ыллыыллар, ынахтар маҥыраһаллар, ньирэйдэр мэҥирииллэр, оҕолор чуор куоластара чуопчаарар. Ити барыта самаан сайын саҥата буолан иһэр. Бэс ыйыгар ыһыы үлэтэ бүтэн, хомуурга бэлэмнэнэллэр. Бэс ыйа - ыһыах ыйа. Дьон, ынахтарын, биэлэрин ыан, кымыс көөнньөрөллөр. Ыһыах түһүлгэтигэр ыраахтан - чугастан кэлбит ыалдьыттары уохтаах кымыһынан, үтэһэлээх этинэн, саламааттаах алаадьынан күндүүлүүллэр. Илии - атах оонньуутугар күрэхтэһэллэр, оһуохайдаан ойоллор, ырыа - тойук, көр - нар бөҕөнү тардаллар. Сүүрүк аттары сырыһыннараллар. Бу ыйга саамай уһун күннэр тураллар. Саамай сырдык үрүҥ түүннэргэ киэһээҥҥи уонна сарсыардааҥҥы саһарҕа оонньуур. Ый 21 күнэ - саамай уһун күн, саамай кылгас түүн. Ый саҕаланыытыгар тыал үүнээйини кэҕиннэрэр, иҥиннэрэр эбит буоллаҕына, ый бүтэһигэр тыал от - мас сиэмэтин ыһар, кэлэр сыллааҕы кэскили түстэһэр. Бу бэс ыйбыт 13 күнүгэр Баатаҕай бөһүөлэгин ыһыаҕар "Күн оҕолоро" олус бэркэ кыттыыны ыллылар. Кинилэр ыһыах сиэрин - туомун ыытарга, ырыаҕа - тойукка, үҥкүүгэ, атах оонньууларыгар, күрэхтэһиилэргэ барытыгар инники күөҥҥэ сырыттылар. Онтон Баатаҕай кэлэктиибин учууталлара, үлэһиттэрэ бука бары сахалыы симэнэн парадка кыттан, түһүлгэҕэ бииргэ олорон ыһыах көрүн - нарын оройуттар тартылар. Итини этэн эрдэхтэрэ, хас биирдиибит уйгу - быйаҥ ыһыахха сахалыы симэнэн кэлэн, кымыһы амсайдаҕына, үтэһэлээх эти боруобалаатаҕына, көргө - оонньууга сырыттаҕына, буулаҕа күүстээх хапсыһыыларын көрдөҕүнэ - санаата туолар диэн. Дьэ, онон хас биирдиибит дьону - сэргэни кытта көрсөн, кэпсэтэн, алгыс ылан, сайын кэлбит үөрүүтүн эппитинэн - хааммытынан билэн астынныбыт, үөрдүбүт- көттүбүт. Онон түмүкпэр этиэм этэ, үүнэр көлүөнэҕэ, эдэр төрөппүттэргэ төрөөбүт тылбытын, үгэстэрбитин тиэриэрдэн иһэр сорукпутун толорон, эдэр дьону угуйа - тарда, сүбэлии - амалыы, көмөлөһө сылдьарга маннык ыйынан тэрээһиннэри, сахалыы бырааһынньыктары, түмсүүлэри элбэхтик ыытан төрөппүттэри кытта көрсүһүүлэри тэрийэн, оҕону иитиигэ сүбэлээн, иитэр - үөрэтэр, элбэхтик кэпсэтэр, дьүүллэһэр, бары тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттар улахан суолталааҕын өйдүөх тустаахпыт. Төрөөбүт Ийэ тылбыт үүнэ - сайда, чэчирии туруоҕа диэн Баатаҕай орто оскуолатын үөрэнээччилэрэ, учууталлара бигэ эрэллээхтэр. Стручкова А.Н., Баатаҕай орто оскуолатын учуутала. 17.06.26 сыл.