💫 Көгел Мижитеевич Сааяның 95 харлаанынга — 10 июля 2026 г. в 09:33:03.105
💫 Көгел Мижитеевич Сааяның 95 харлаанынга (1931–2021) Саая Көгел Мижитеевич – ус-шевер чазаныкчы, сураглыг даш чонукчузу, эмчи-лама, Тыва АССР-ниң алдарлыг чурукчузу (1991), РСФСР-ниң И. Е. Репин аттыг Күрүне шаңналының лауреады (1992), Тыва Республиканың Ордени (2011), Тыва Республиканың Улустуң мастери (2016) аттарның эдилекчизи. Ол 1931 ч. июль 10-да Барыын-Хемчик кожууннуң Аксы-Барлыкка төрүттүнген. Тускай мергежил чедип албаан-даа болза, бир-ле чүүлдү кылган, сонуургаан, айтыртынган, кижилерге ачы-дузазын чедирерин кызыдар чораан. Элээди чылдарында лама башкыларга дузалажып, эм оъттар чыып, эмнер кылып өөренип алганы, амыдыралынга аажок ажык-дузалыг болган. Кызымаккай, тура-соруккуру-биле ажылдың кандыызынга-даа ажылдаан: чолаачылап, дарганнап, каңнакчылап, малчыннаан-даа. Ол ус-шеверлерни, чазаныкчыларны өттүнүп, терек чөвүрээзинден янзы-бүрү дүрзү-хевирлерни бодунуң тывызык, чогаадыкчы аяны-биле чазап турган. Ооң ажылынга башкызы, сүмелекчизи Хертек Тойбухаа улуг салдарлыг болган. Чонар-даштан дириг амытаннарның кедергей нарын овур-хевирлерин чазап, сиилбиириниң уран аргаларын ол тергиин эки шиңгээдип алган. Көгел Саая уттундурган улусчу уран чүүлдүң хевирлерин (хөмден кылыглар, демирге уран шуткулга, ыяш-биле чазаныры) катап диргизеринге улуг үлүг-хуузун киирип, боду база элээн хөй даш чонукчуларын өөредип, чепсеглеп, арга-сүмезин кадып, баштайгы башкызы болган. Ооң өөреникчилери: Киров Хунан, Владимир Салчак, Валерий Ооржак, Сергей Кочаа алдар-аттыг, сураглыг чурукчулар, даш-чонукчулары болгулаан. Оглу Хүлер-оол Саая ызыгуур салгап, ачазының соон изеп, даш чонарының уран чажыттарын шиңгээдип ап, база бир билдингир даш чонукчуларының одуруунче кирген. Салым-чаяанныг даш-чонукчузунуң кылган ажылдары Россияның аңгы-аңгы хоорайларынга, делегей чергелиг делгелгелерге: Японияга, Моолга, Чехословакияга, Германияга, Румынияга киришкеш, шаңналдыг черлерни хөй удаа ээлеп келген. Ховар салым-чаяанныг ус-шевер чазаныкчы, даш-чонукчузу чүгле бодунуң сонуургалы-биле ажылдап чоруур эвес, республиканың, найысылалдың шеверлеп, каастаар уран кылыгларынга, хөйнүң кады ажылдажылгазынга идепкейлиг киржип чораан. 1975 ч. бөлүк ус-шеверлекчилерни эвилелдеп алгаш, бүрүн өгнү, иштики эт-херекселдеринден бээр чазап кылгаш, Алдан-Маадыр аттыг музейде салган. Ол ышкаш Кызылдың, Тээлиниң, Кызыл-Даг суурнуң, дыштанылга курорту «Үш-Белдирниң» девискээрлеринде ооң шеверлеп кылган ажылдары аян-шинчизин чидирбейн, чоннуң сонуургалын хаара тудуп чоруур. Кызыл-Даг сумузунда хүрээ база ооң удуртулгазы-биле туттунган. Хүрээниң иштики уран-каасталга ажылдары ооң могаг-шылаг чок, тура-соруккур, чогаадыкчы ажылының көскү бадыткалы бооп, төрээн черинге, чонунга чурулга болгаш даш чонарынга бодунуң катаптаттынмас, каалама орук дег изин арттырган. Чонар-даштан, ыяштан нарын дүрзүлерни кылырының уран аргаларын ол билдилиг шиңгээдип алган болгаш кайгамчык хуулгаазын овур-хевирлерни чазап, сиилбип арттырган. Ук ажылдар этнографтыг скульптураның тергиин дээн чогаалдары кылдыр санаттынып, национал уран чүүлдүң онзагай талаларын илередип, Москвада этнография музейинде, Алдан-Маадыр аттыг национал музейниң фондузунда кадагалаттынган. Сураглыг ус-шевер, ховар салым-чаяанныг сиилбикчи Көгел Мижитеевич 2021 ч. чырык өртемчейден чарлып чоруткан. Материалды И. Д. Ооржак белеткээн