Бораш Серемааевич Ондарның
Бораш Серемааевич Ондарның төрүттүнгенинден бээр 90 харлаанынга Ажыл-ишке харам чокка тɵккен дерим, Амыдырал алгап-мактаан шүлүктерим. Катаптавас чуртталгамныӊ эрткен оруу, Каш-даа чылда салгал дамчып чоруур болзун! (Бораш Ондар) Ондар Бораш Серемааевич – билдингир журналист, шүлүкчү, Россияның болгаш Тываның Журналистер, Чогаалчылар эвилелдериниң кежигʏнʏ чораан. Ол 1936 ч. октябрь 20-де, Сүт-Хɵл кожууннуң Алдан-Маадыр сумузунуң, шапкын саарыгларлыг, кылагар, калбак кара-кара даштарлыг Алаш хемниң аксынга, ядыы арат ɵг-бүлениң хеймер оглу болуп тɵрүттүнген. Төрээн иези чаш турда-ла чок болган. Ол авазының аа сүдүн амзап кɵрбээн, кара чажындан эгелээш, чоок төрелдериниң аразынга борастанып ɵскен. Ɵскүзүнге чалынмаан бичии Бораш Алдан-Маадыр эге школазынга бодунуң чүткүлдүү-биле үжүк-бижикти, шору билир кылдыр, ɵɵренип апкан. Оон чоорту амыдыралдың «аар-берге школазынга» дадыгып, өɵредилгезин эге школадан ыӊай уламчылаар арга чок болганы-биле, «Алдан-Маадыр» колхозунга ачазының кол дузалакчызы болуп, хоюн кадаржып, күш-ажылчы намдарын эгелээн. Ол бичиизинден эгелеп, кандыг-даа айбыга өөрени берген болгаш таварышкан-на ажылды «чажам дивес» кылыр чораан: чудук чүдүрүп, чугай ɵрттедип, почтага келген солуннар чедирер дээш, кылыр ажыл чамдыкта төнместей бээр... Бораш Ондар 1950 ч. бээр сеткилдиң кыйгызы-биле республика, кожууннар солуннары-биле харылзаа тудуп, тыва радиотелевидениениң штаттан дашкаар эң-не идепкейлиг кɵдээ корреспондентизи болуп, чогаадыкчы ёзу-биле ажылдап чораан. Ооң ады солун-сеткүүл дамчыштыр тыва номчукчуларга таныш, билдингир апарган. Бораш Серемааевич чогаал ажылын 1970 ч. эгелээн. 1973 ч. ооӊ «Элдеп кожа» деп шүлүү «Тываныӊ аныяктары» солунга парлаттынган. Оон чоорту чогаал ажылынга хɵнүгүп, шүлүктер, шүлүктээн тывызыктар, ажыг дустуг шоодуглар номнарын үндүргүлээн. Ооӊ чогаалдары бодунуу-биле бир тускай, амыдыралдан көрген-билгенин ужуктап алганындан, кɵдээ тыва кижиниӊ сеткил-сагыжын чедимчелиг илереткени-биле онзагай, чер-чуртун алгап-мактаан, мөзү-бүдүш, ёзу-чаңчылдар, ужурлар дугайында шүлүктерни хөйү-биле бижээн. Авторнуӊ баштайгы «Хая чугу» деп ному 1999 ч. чырык кɵрген. Ооӊ соон дарый чогаалчыныӊ «Тыппазы чок тывызыктарым» (2001), «Хаадаӊмаа» (2006), «Күзээл, чүрээм» (2011), «Сени бодап» (2011), «Сүүзүннүг шүлүктерим, ужурлуг угаадыгларым, шоӊнап кааптар шоодугларым» (2016) деп чыындылары удаа-дараа номчукчуларның сонуургалын чедип алган. Бораш Ондар культура шугумунга дыка үр чылдарда шудургу, кызымаккай, үре-түңнелдиг ажылдаан. Тыва уран чүүлге, журналистикага, чогаалга үре-түңнелдиг ажыл-ижи дээш, аңаа «Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы» деп хүндүлүг атты тывыскан. Тыва Республиканыӊ «Күш-ажылчы шылгарал дээш» деп медалыныӊ эдилекчизи, Сүт-Хɵл кожууннуң Хүндүлүг хамаатызы чораан. Кижи хөңнү «Кижи хөңнү элдеп чүве Кичээнгейлиг чоруңар» дээн, Ачамайның чагыг сөзүн Амдыгаа дээр утпайн чор мен. Көөрүңге-ле чазык-чаагай, Хөөрештиг-даа эштер чоруур. Каткан хуураан, ишти-хөңнүн Кара сагыш долган болур. Алалаар Хөй өзеп алгаш, кидин түлүк изиг-ханнаан олурда, Алалаарның кожазы Кырганай ашак душ бооп кырынга кирип кээп-тир. Алалаар Кырганайны тоор-даа хире эвес, хөөкүй-ле кырган-ачазының холунга бичии уруггулаштыр чүү-хөө, дестиг кара ханнар артынчызы тутсупкаш, хоюнуң кара мүнүн-даа аас диртпээн. Өске кожаларынга эъттиң экилерин тускай тавактарга каап берип, хүндүлээн-дир эвеспе. Чыккылама кыштың соогу-даа келген, Алалаарның коданында ыт кагар ыяжы-даа чок, борбак хөмүрү-даа чок. Хүндүлээн кожалары Алалаарга чаңгыс кужак ыяш-даа бербээн, харам, хажагай улус болган. Ам канчаар, бергедээн Алалаар кыдыглааны Кырганайдан дуза дилеп чеде берген. Кырганай ашак хөмүрүн харам чокка уруп берген. Кижилерниң даштыкы овур-хевири чежемейниң-даа каас-коя болза, оларның иштики сагыш-сеткили хирелиг, хирлиг боор дээрзи оон-на илдең болган. Алалаар ам-на аажок хандыр боданган чадавас боор ийин оң. (Бораш Ондар) Материалды И. Д. Ооржак белеткээн.