Рубрика «Тывавыстың төлептиг кижилери»: Александр Маныгыевич Чимба (1908 – 1984). — 24 августа 2026 г. в 04:08:48.528
Рубрика «Тывавыстың төлептиг кижилери»: Александр Маныгыевич Чимба (1908 – 1984). Александр Маныгыевич Чимба 1908 чылдың январь 24-те (эгезинде – 1906 чылда, паспортизация үезинде ону ийи харга чедир «кызырткан») Барун-Хемчик кожууннуң Эрги-Барлык суурнуң Ыйгылак деп черге шахта таңныылы Сарыг-Донгак Чирик Маныгының өг-бүлезинге төрүттүнген. Чимба 1928 чылда Тываның революстуг аныяктар эвилелиниң кежигүнү апарган. 1930 чылда ийиги Хемчик үймээнин бастырарынга киришкен. Александр Чимбаның политиктиг карьеразын Тыва Улусчу Революстуг Партияның Төп Комитединиң секретары Салчак Тока эгелээн. Александр Маныгыевичиниң сактыышкыннарындан: «Сээң адын Чимба дээр ийикпе?», –С. Тока айтырган. Мен: «Ийе» - деп харыылаан мен. "Москваже өөренип чоруур сен бе?", "Мен 24 харлыг мен, ындыг-даа болза болур бе?", "Чок" - деп, ол каттырыпкаш, элээн бодангаш, "Чок, бис силерниң назы-харыңардан ийи хар кызырып каар бис. Силерге паспорт кылдырарынга ийи чурук херек" - дээн. Мен: «Ол чүү документ ирги?», - деп айтырган мен. "Тускай документи-дир. Ону бөгүн кылыр херек, чүге дизе эртен чоруур". Кежээге чедир шупту чүве белен болган. Мурнуу чүктүң күш-ажылчыларының коммунистиг университединге 1929 чылдан 1935 чылга чедир Тывадан 42 студент дооскан. Үш чылдың дээди өөредилге программазынче чоруткан 70 ажыг студентилерниң аразындан 1931 чылга чедир янзы-бүрү чылдагааннар-биле, бирги ээлчегде эртем талазы-биле чедиишкин чок болганындан болгаш орус дылды билбес болганындан, хөй кезии өөренирин соксаткан, чүгле 12 студенти арткан. Шак ындыг санныг өөреникчилер ийиги болгаш үшкү курстарда турган. Тыва өөреникчилерниң 1935 чылдың январь-февраль айларның өөредилге чедиишкиннериниң дугайында отчедунда чүгле үш тыва өөреникчилер өөредилгезинге чедиишкинниг болган деп бижээн: Доржу, Ортнол (Ортун-оол), Чимба. Чимба биле Ортнол дыка эки демдектерни алганнар. Төрээн чуртунга чанып келгеш, Чимбаны эмчи сестраларының курузунга очулдурукчу кылдыр ажылдадыпкан, ол ышкаш өөредилге төвүнге төөгү башкылап турган. Ол 1935 чылдың ноябрьдан эгелеп Енисей хемниң оң талакы эриинге турган Кызылдың чаңгыс эмнелге албан чериниң директорунуң хүлээлгезин күүседип турган. Ооң соонда ол Эртем комитединиң даргазынга ажылдап турган. 1938 чылдың сентябрьда 9 дугаар Улуг Хуралга Александр Чымбаны ТАР-ның садыг-үлетпүр сайыды кылдыр соңгуткан. 1941 чылдың июнь 22-де ТАР-ның Төп Комитединиң Политбюрозунуң дүрген хуралының соонда, ТАР-ның Төп Комитединиң Политбюрозунуң кежигүнү болуп чораан Александр Чимбаны ТАР-ның чазааның удуртукчузу кылдыр соңгуткан. Ол ынчан 35 харлыг турган. Ол чылдар «Тыва фронтуга» деп кыйгырыг-биле сиңниккен. Кыска шубалар, лыжалар, мыло, фетр идиктер. Тыва чоннуң 1941 чылдан 1944 чылга чедир чедирген материалдыг дузазының ниити түңү 10 млн. ажыг акша болган, совет акша-биле 66,5 млн. рубльге дең. Кижи бүрүзүнүң күштүг болгаш демниг ажылы колдуунда ол чылдарда ТАР-ның удуртулгазындан хамааржыр. Фашизм-биле демисежир Кызыл Шеригге ТАР-ның көргүскен дузазы дээш Александр Чимба Сталинден хууда өөрүп четтиргениниң чагаазын алган. «Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы» атты 1972 чылдың июнь 20-де тывыскан.