💥Мал ыдыктаар ёзулал — 7 сентября 2026 г. в 09:43:40.737
💥Мал ыдыктаар ёзулал 📢Мал ыдыктаар ёзулал бойдустуң бир-ле онзагай даг, тайга азы суг бажын дагыыры-биле дорт харылзаалыг чораан. Онзагай объект бүрүзү тус-тузунда ээлиг, ынчангаш оларга көшкүн кижи бодунуң эң-не үнелиг чүүлү, амыдыралының дөзү болур малын сунуп, тудуп чорааны ол. Чогум ёзулалдың кол утказы – аарыг-аржык болбазын, мал-маган чутка таварышпазын, чуртталга чогумчалыг, бай-шыырак болурун бойдустуң янзы-бүрү ээлеринден дилээни болур. 💫ЫДЫКТААР МАЛДАРНЫҢ ХЕВИРИ БОЛГАШ ӨҢ-ЧҮЗҮНҮ Ыдык кылдыр чүгле чазап каан, эр малды шилип алыр чораан. Ынчалза-даа хой, бе, чамдыкта инекти база ыдыктап турган. Ону хам азы лама кижи айтып бээр. Буга болгаш хойну – суг ээзинге, өшкүнү – от ээзинге ыдыктаар чораан. Мал ыдыктаар ёзулалдың бир чугула болгаш чажыт тала- зы – малдың өң-чүзүнү болур. Ол база-ла чер-чурттуң тургустунган чаңчылдарындан хамааржыр турган. Чижээлээрге, аъттың чүзүнү тус черниң тайга азы даг ээзиниң хеви болгаш аъдының өң-чүзүнү кандыг болурундан хамааржыр чораан. Даг ээзи ак хептиг, ак аъттыг болза – ак азы бора аътты; бир эвес ээ кара хептиг, кара аъттыг болза – кара аътты; кызыл хептиг, кызыл аъттыг болза – кызыл (шилги) аътты өргүүр чораан. Ынчангаш аъттың ыдык өңнеринге тывалар ак, бора, шилги, караны хамаарыштырып чораан. Кайы-даа өң ыдыктыг, ынчалза-даа «туң дег ак» чүзүн эң-не нарын болгаш үнелиг деп санаттынар турган. 💫ЁЗУЛАЛДАРНЫ ЭРТТИРЕР ЧУРУМУ Мал ыдыктаар ёзулалдарны чылдың чылыг үезинде (ыяап-ла кылыр ёзулалдарны календарьлыг дээр) эрттирер чораан. Тываларның бодап чорааны-биле алырга, ол үеде бойдустуң ээлериниң күш-шинээ улуг болур. Чер-чурт аайы-биле мал ыдыктаарында ылгалдар турган, ынчалза-даа олар ыяап-ла дараазында кезектерден тургустунар чораан: 1. Артыш кыпсып, саң салыры. Тываларның көрүжү-биле алырга, артыштың ыжы багай күштерни ойладыр база арыглаар шынарлыг болур. «Саң» дээрге төвүт дылдан үлегерлээн «арыглаашкын» дээн сөс болур. 2. Лама кижиниң ном (судур) номчууру азы хам кижиниң алгыш кылыры (алганыры). Ыдыктап турары малды суг, сүт, артыш холумаа аржаан-биле чууру. Аржаан арыглаар шынарлыг деп санаттынар. 3. Малдың мыйыстарын, думчуун, дуюгларын саржаг-биле чаары. Саржаг – эки чуртталганы, тодуг-догааны болгаш бай-шыдалды оштаар. 4. Малды артыжаары. Артыш малды аарыг-аржыктан, араатан амытаннардан база камгалаар шынарлыг деп санаттынар. 5. Ыдык малга ак, көк өңнүг чаламаларны баглаары. Ёзулалды эрттирген соонда, ол бир-ле бурганның азы ээниң малы апаар, ынчангаш ыдыктыг, аңаа дээри безин хоруглуг болур. Бо хоруг ылаңгыя аътка хамааржыр чораан. Ыдыктыг аъттың челин болгаш кудуруун кезип болбас, ону мунмас, ол чүгле боду чөнүп өлүр ужурлуг. Херээжен кижи мунар хамаанчок, ыдык аътка дээп безин болбас чораан. Ыдык аът бодунуң өлүмү-биле өлген соонда безин ону хүндүлеп чораан: бажын, а чамдык таварылгаларда бажындан болгаш буттарындан адырбаан бүдүн кежин дагылга кылыр деп, бедик дыт будуунга азып каар турган. Ыдык аъттың эъдин чивес, а ыт, куш казып чивезин дээш, ханы черге хөөп каар. Тывалар өске бүгү көшкүн чоннар дег, аътты, бирээде, Дээр уктуг амытан деп санап чораан, ийиде, ол бедик деңнелдиг буддизм сагыызынынга азы даг, тайга ээзинге хамааржыр апаар болганындан. Кандыг-даа малды ыдыктап каан соонда, дараазында чылын ол ёзулалды катап-ла эрттирер ужурлуг. Эргилей берген чаламаларны чаа чаламаларга солуп кааптар, ону база-ла хам азы лама кижи кылыр чораан. Мал өлүп калган болза, ооң чүзүнү-биле дөмей малды тыпкаш, катап ыдыктаар. Маңаа малдың кылажы эвес, а чүзүнү эң кол болур ужурлуг. Алган дөзү: kntuva.ru/post/9/1351/ #УЧБДТ #ТываЧаңчылдар #Ёзулал