⚡Тывада сарыг шажын: тоолчургу болгаш төөгү чугаалар — 4 августа 2026 г. в 08:58:51.351
⚡Тывада сарыг шажын: тоолчургу болгаш төөгү чугаалар ✍“Тывамедиагрупп” холдингтиң чарлааны делегей чергелиг IV сарыг шажын шуулганынга тураскааткан улуг чогаадыкчы мөөрейниң ажылдарын сонуургаңар. 📝Төөгүлүг сактыышкын Лама Маады Лопсан-Осурнуң амыдыралының балалчак арыннарын киирип бижидим. Бии-Хем кожууннуң баштайгы үндезилекчизи лама, эртемден боорундан аңгыда, дөрт дылга хостуг чугаалаар, бижиир, барык бүгү талазы-биле бурунгаар көрүштүг күрүне ажылдакчызы чораан. Ол 1876 чылда Билелиг девискээринге төрүттүнген. Төвүт чуртунга дээди лама мергежилди база чедип алган турган. Репрессияның кара аспаа лама Лопсан-Осурнуң өг-бүлезин база ойбаан. Маады Лопсан-Осур өгбевисти өг-бүлези-биле Чиңге-Аксының Ыңгыржактың чанында Ак-Дөң деп черже шөлүпкен турган. Чиңге-Аксының бичии ындында Үжеп деп черге база-ла шөлүткен улус чурттап турган. Ыңгыржыкка Лопсан-Осур өг-бүлези-биле шөлүттүрүп келген үезинде ийи-үш инектиг, чээрби-үжен шаа өшкү-хойлуг келген турганнар. Оларның чурттай берген девискээринге Кара-оол Агарович Түлүштүң өг-бүлези база чурттап турган. Ооң уруу Кызыл-Уруг Кара-ооловна Түлүш өгбевис болур Маады Лопсан-Осурнуң инектерин улус көрбезин дээш, имиртиң караңгы үелерде барып четкеш, саап берип турган. Соонда барып Кызыл-Уруг Кара-ооловна мээң кырган-авам болуп, ол девискээрге турумчуп чурттаан. Кезек маадыларның Допчун-оол деп оглунуң оглу Чадамба Допчун-оолович Маады кырган-ачам-биле өг-бүле тудуп чурттааш, назылап кырааннар. 1934 чылдың күзүн лама Маады Лопсан-Осурну хем кежиржир кижи херек деп медээ дыңнааш, Кара-оол Түлүш ламаны эдертип алгаш, хемни өрү чоктааш, Чаа-Хөлге аппарып чедиргеш, оон улаштыр Ортаа-Хем талазынче кешкеш, Куйлуг-Хем аксынга үдеп чедиргеш, уткуп келген кижиге эдертип бергеш, боду чорупкан. Оон ол-ла чылын, үр-даа үе эртпээнде, Куйлуг-Хемниң куй иштинге маспактанып олуруп алган чок болган. Кады уткуп келген турган кижизи база ол куйда мөчээн. 1954 чылда ол Куйлуг-Хемде куйже кирип көрүп чораан Мөңге Маадыевич Чадамба акым сактып чугаалаан чугаазын бижидим. Билдингир күрүне ажылдакчызының, бедик сүзүктүг шажынчы лама башкының амыдыралының очалаңче мөңгежиириниң бетинде эрткен оруу мындыг болган. / Елена ЧАТБАЛ.