I ТЫВАНЫҢ ЧОГААЛЧЫЛАРЫ I
I ТЫВАНЫҢ ЧОГААЛЧЫЛАРЫ I 📢Совет үеде Тываның билдингир чогаалчыларының бирээзи Саая Таспай 1936 чылдың сентябрь 10-да Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Бажың-Алаак сумузунда Баян-Дугай деп черге төрүттүнген. Ооң чогаалдар бижииринге хандыкшылы ук-салгал салым-чаяаны деп болур, ачазы Өдербей Саая – тоолчу, акызы Олег Сувакпит – Тываның улустуң чогаалчызы. Таспай Өдербеевичиниң амыдырал-чуртталгазы культура болгаш уран чүүл-биле сырый харылзаалыг. Чечен чогаалга, уран чүүлге хандыкшылдыг болгаш, Чөөн-Хемчик районнуң Бажың-Алаак, Чаа-Хөл районнуң Үрбү, Чаа-Хөл, Сүт-Хөлдүң Суг-Аксы, Өвүрнүң Хандагайты суурларга уран чүүл удуртукчулап, көдээ клубтарны эргелекчилеп ажылдап чораан. Өөреникчи чылдарында Бажың-Алаак школазының хана солуннарынга ооң шүлүктери үнүп турган. 1952 чылда, автор 16 харлыында, “Сылдысчыгаш” солунга ооң баштайгы шүлүү парлаттынган. Аныяк автор ынакшыл, агаар-бойдус, амыдырал-чуртталга дугайында бижип чораан. Патриотизм, коммунистиг идеялар ооң шүлүктерин оя бербээн, чүге дизе совет үеде ол темалар авторнуң чогаалдарында чок болза, оларны белен парлавас турган. Саая Таспайның бичии уругларга бижээн шүлүктери, чечен чугаалары номчукчуларның, эң ылаңгыя бичии уругларга, оларның ада-иелеринге сонуурганчыг болган. Ынчангаш ооң чогаадыкчы ажылының дугайында чүүлдерде авторну бичии уруглар чогаалчызынга хамаарыштырган демдеглелдер база бар. Саая Таспай – шүлүктерниң болгаш чечен чугааларның дөрт номнарының автору: “Чаа-Суур” (1968 ч), “Частың белээ” (1980 ч), “Чаптанчыг амытаннар” (1974 ч), “Адыг оглу” (2002 ч). Чогаалчының ады-биле ооң чурттап, ажылдап чораан чери Бажың-Алаак суурнуң бичии уруглар библиотеказын адаан. Чогаалчы Саая Таспайның шүлүктерин сонуургап номчуңар. ЫРЫ Айыыл, дайын хүнүнде-даа, Ажыл-иштиң шагында-даа Күзелдерден төрүттүнген Күштүг ырдан чарылбаан бис. Талалашкан өңнүктер бис, Дадай чокка ырлаал, эштер! Дайын одун хөрлээлетпес Тайбың ырлар чаңгыланзын! ЧАА-СУУРУМ Шала кежээ сериин салгын сырыннап кээр, Сайгылгааны чайынналган Чаа-Суурум. Чадаганның хылдары дег кыңгырткайндыр Чаңгыланып дыңналып кээр сарыым үнү. Дус-Даг биле Торгалыгга эргеленгеш, Туразында делгеп баткан Чаа-Суурум. Тудуг биле ажыл-ижи деңге хөгжээн Дунда-карам төрээн чурту Чаа-Суурум. Хөнү делгем кудумчулар шөйлүп баткан, Хөгжүм-ыры диңмиттелген Чаа-Суурум. Келир үе коммунизм оруундува Херелдендир чечектел-ле, Чаа-Суурум! ДОЗА ШАППАС Чадыр одаг одун көзеп, Чалбыыжынга дөгеленип, Чадаганым хөөнүн киирип, Чараш сарыым, сени сактып, ойнай бээр мен. Эңмек-Талга болчашкаштың, Эптиг-чылыг сөстер солчуп, Эгиннерге холдар салчып, Эргеленчип чораанывыс көстүп кээр-дир. Ажыр бүрүн дескештирбес, Алызындан кежээ болгаш. Аажы-чаңың меңээ тааржыр, Аксым кежии – чуртталгамның шолбаны сен. Чүгле сеңээ бердинипкен Чүрээм долган ынакшылды Чүм хар, шуулган, тайга, хемнер, Чүү-даа чүве доза шаппас, ынак сарыым. * * * Кежээки хүн алдын-сарыг херелдери Хемчигештиң арыг суунда чуна берди. Хевистер дег чечек дамчып чоруй барды. Чырык чоорту имиртиңнеп караңгылааш, Чымырарып ала-чайгаар чиде берди. Дүнеки дээр хилиң-кара делгеминде Түмен сылдыс чивеңейнип ойнай берди. “Шын” №36 2026 чылдың сентябрь 17