💥Бурун өгбелерниң салгалдары
💥Бурун өгбелерниң салгалдары 📢Өвүрнүң Дус-Даг сумузундан чер-чуртунуң хөгжүлдези база чонунуң чаагай чоруу дээш шудургу ажылдап, дайылдажып чораан өгбелеривиске тураскааттым. “Төөгү билбес – төөрээр, төрел билбес – түрээр” деп үлегер домакты сагып чоруур бис. “Тываның төөгүзү” деп номда бижип турары-биле эрте-бурунгу үеде Таңды-Уула дагларының мурнуу чүгүнде Дус-Даг дагларының девискээринге 10 аңгы хевирниң даштан кылган херекселдер (янзы-бүрү кескилер) тывылган. Шак-ла ындыг чарык тиглиг куй Дус-Дагның Алдыы-Дуругда бар. Солун чүүлү мурнундан киргеш, иштинде ийи хаяның кыдыында тепкииш орукту чавыдактап алгаш, адаанда талыгырда сугже, кыдыында солун чүүлдерни көрүп чорааш, артында чарыктан үнүп кээр. Оон үнүп келгеш көөрге, дүдүскектиг карак чылчырыктаар далай ышкаш ак-көк Успа-Хөл чалгып чыдар. Дус-Даг сумузунда шак-ла ындыг чараш черлер – авамның даайы В.Ш. Көк-оолдуң “Хайыраан бот” деп шиизинде Караның халый бергени Үстүү-Туруг, бичии үстүнде – Шаалааш (шапкын хемниң Таңды-Уула бедигээжи хаядан шурап баткан чараш чери). Ол хем дески черге ийи чарлып Торгалыг база Ак-Тал хемнер болуп баткаш, сөөлүнде Алдыы-Туруг кыдыынга келгеш, каттышкаш, Кош-Теректи таварааш, Успа-Хөлче кирген. Ак-Талдың кыдыында хову ортузунда Чүрек ышкаш чараш Морту деп бедик тей бар. Бодап кээрге, бир тускай Дус-Даг биле Торгалыгның чүрээ ышкаш чоргаар турар. Бурун кижилер хемнер кыдыынга, улуг хаттан камгаланыр ыжык черлерге турумчуп чурттап чораанының демдектери деп болур. Ол тывылган даш херекселдер бистиң республикага кижи төрелгетенниң чурттап, хөгжүп чораанын эртемденнер бадыткаан.