1610-1685. Гантөмөр ноён
1610-1685. Гантөмөр ноён Түүнийг Гантөмөров гэдгээр нь илүү сайн мэддэг. Өөрийнх нь нэр нь Ган-Төмөр. Овог нь орос хэв маягаар Алакаев эсвэл Алахаев байсан болов уу. Дэлхийн монголчуудад түүний нэр болон овгийн утга тайлал тодорхой байдаг. Судлаачид түүний төрсөн он сарыг яг таг тогтоож чадаагүй бөгөөд энд дурдсан оныг 1685 онд нас барснаас нь үндэслэн баримжаалжээ. Тэрээр 75 болон түүнээс дээш насалсан байж болзошгүй. Замдаа нас барсан юм. Өнөөдөр Оросын Дорнод хязгаар болон Хятадын Манжуурт хамаарах болсон Монголын түүхэн нутаг дэвсгэр, тодруулбал Шилк, Нэрч, Эргүнэ мөрний сав газарт тухайн үед юу болж байв? Дээр би одоогийн буриад-монгол түмэнд олон аймаг, ястан багтдагийн дотор Гантөмөр ноёны харьяалагдах хамнигадууд ордог тухай бичиж байсан. Цаг хугацааны явцад түүний аймгийн нэг хэсэг нь оросжиж, зарим нь нэгэн ижил угсаатны орон зай, ураг садангийн холбоо бүхий буриад-монгол түмэний бүрэлдэхүүнд нэгджээ. Гантөмөрийг XVII зууны Байгалийн чанад дахь эвэнк, дагуур аймгуудын холбооны тэргүүн, эвэнк буюу дагуур (хамниган)-ын Баягир овгийн ноён гэдэг бөгөөд тэдгээр нь тунгус-монгол угсаатанд хамаардаг. Зарим судлаачид түүнийг мөн л эвэнк овог болох солон гаралтай гэж үздэг. Гантөмөрийн амьдрал Чин гүрэн болон Москвагийн Орос улсын хооронд өнгөрчээ. Тэрээр Чин гүрний Дээд эрдэмт (1592-1643) хаан, Доргон регент (1612-1650), Эеэр засагч (1638-1661), Бага хаан (1654-1722) нарын үед, мөн Москвагийн Орос улсын Романов овгийн Михаил Фёдорович (1596-1645), Алексей Михайлович (1629-1676), Фёдор III Алексеевич (1661-1682) хаадын хаанчлалын үед амьдарч байв. Түүний амьдрал, үйл ажиллагааны он жилүүд нь Гантөмөр ноён Монголын эзэнт гүрний дараах Евразийн хуваарилалтын оргил үед хоёр том гүрний долоон хааны нүүр үзсэнийг харуулдаг. Түүний амьдралын цогц бөгөөд нарийн шинж чанар нь төрсөн газар болон угсаа гаралтай нь холбоотой. Энэ нь Нэрч мөрөн юм. Гантөмөр бол Хятад, Буриад-Монгол, Орос түмний нэгэн хэсэг болсон Байгалийн чанадын эвэнк, тодруулбал солон болон дагуур аймгуудын эзэн Алаг Баатар хан (Нарин хан)-ы хүү юм. Гантөмөрийг Манжуурын Барга орчмын өргөн удам нутгийг эзэмшдэг байсан гэдэг. Чин гүрэнд тэрээр нийгмийн өндөр зэрэг дэвтэй байв. Гэвч гэнэт, 1667 онд тэрээр Чин гүрнийг орхиж, өөрт нь харьяалагдах овгуудын 20 гаруй төлөөлөгчийн хамт Оросын харьяанд оржээ. Үүнээс 17 жилийн дараа буюу 1684 онд тэрээр хүү Катанайгийн хамт Нэрч хотод ортодокс (баяртай) шашинд орсон байна. Гантөмөр ноён Оросын хааны урилгаар Москваг чиглэн явж байхдаа Нарымд нас баржээ. Тэрээр Нэрч хотын ойролцоо төрсөн. Шилк болон Нэрч мөрний хооронд хожим буриад-монголчуудад багтах болсон морьт тунгусууд нүүдэллэн амьдардаг байв. Нэвтэрхий толь бичгүүдэд «Ураг төрлийн бичгээс үзвэл Гантөмөрийн харьяалагдаж байсан Баягир, Дуликагир овог аймаг нь хэдэн үеийн турш монголын Боржигин овогтой холбоотой байжээ» гэж тэмдэглэсэн байдаг. ихэнх судлаачид Гантөмөр болон түүний дээд өгөгчдийг монгол хэлтэй, хятаны Елюй (Ялгуун) овгоос гаралтай гэж үздэг. Товчхондоо, алдар суут, дайчин баатарлаг үндэс сурвалжтай! Гантөмөр ноэны овог аймаг, өгөгчдийг судалсан генеалогч А. В. Соломин ноэны дээд өгөгчдийг монгол хэлтэй бөгөөд хятаны Ляо улсыг засаглаж байсан Елюй овогтой ураг садан байсан гэж үздэг. Гантөмөрийг хятан гаралтай гэх үзлийг Д. Г. Дамдинов (1925-2020) мөн дэмждэг. Түүний нэрийг Ган-Төмөр гэдэг бөгөөд энэ нь «болд» буюу «ган» гэсэн утгатай. Би олон жилийн өмнө түүний тухай тэмдэглэл бичиж байсан юм. Тэрхүү эхийг уншигчдад өргөн барьж байна. Америкт Сиэтл индиан аймгийн ахлагчийг хүндэтгэн, 1853 онд түүний нэрээр томоохон хотыг нэрлэсэн байдаг. Оросын зураг аав дээр Сибирь, Алс Дорнодын ард түмний аль нэг төлөөлөгчийн нэрээр нэрлэгдсэн хот ганц ч байхгүй. Гэтэл XVII зууны хамниганы ахлагч Оросын аянчин, аялагчдад асар том туслалцаа үзүүлж, Орос улсын хил хязгаарыг өнөөгийн Оросын хэмжээнд хүртэл тэлэх боломжийг олгосон юм. Гантөмөров ноэны тухай өгүүлсүгэй… Мөнгөний тухай анхны сураг Шилк мөрний эргээс гарч, Пётр Бекетов өөрийн нөхдийн хамт байрлаж байсан Иргень ну