УЧУУТАЛ КҮНҮНЭН!
УЧУУТАЛ КҮНҮНЭН! ИСТИҤ ӨЙДӨБҮЛ ХААЛБЫТА Арай биир чэмэлкэй, сылаас күн ортото, кэлин өйдөөтөххө оскуола аһыллыан аҕыйах хонук иннинэ быһыылааҕа, хоту аартык диэкиттэн кытархайдыҥы бороҥ таҥастаах (оччолорго көстүүм таҥас диэни харахтаабатах да, билбэтэх да оҕочоос буоллаҕым) улахан баҕайы киһи иһэрин таһырдьа оонньуу сылдьан, урут бэлиэтии көрөн ийэбэр балаҕаҥҥа сүүрэн киирэн биллэрэ охсобун. Ол киһи чэйдии түһээт, бэрт сотору төннөн хаалта. Ону кини туох наадаҕа кэлэн барбытын, мин оҕолуу ньулдьаҕай өйбүнэн кыайан билбэтэхпин, оскуола аанын арыйыахтааҕым туһунан түһээн да баттаппат эристиин. Ол күһүн ийэм миигин үөрэттэрээри дьэ дэриэбинэҕэ көһөн, Өкүлүүн эмээхсиннээххэ дьукаах киирэн кыстыыр. Онон 1949 сыл күһүнүгэр, мин эдьиийим Кэтириин сирдьиттээх оскуолаҕа бэлэмнэнии (нолобуой) кылааска киирэбин. Оскуолаҕа киирбит сарсыардабар, уруок саҕаланыан иннинэ, били өтөхпөр көрбүт киһим киирэн кэлбитин, эдьиийим:"Эйигин үөрэтэр киһи ол барда",-диэн кэнниттэн батыһыннара ыйан көрдөрдө. Ол аата, бастакы учууталым Прокопий Алексеевич Павлов үөрэххэ киирэр саастаах оҕолоох ыалларга, илдьит тиэрдэ сатыы сылдьыталаабыт эбит. Прокопий Алексеевич учууталлыырын таһынан интернат иитээччитэ этэ. Интернат оҕолоругар caxa былыргы номохторун бэрт элбэҕи кэпсиирэ. Ол курдук нолобуой кылааска үөрэнэн иһэн, Саҥа дьыл кэнниттэн ыалдьан хаалан балыыһаланным. Саас үөрэх бүтэрэ аҕыйах хонук хаалтын кэннэ балыыһаттан таҕыстым. Инньэ гынан, алфавиты ситэ бүтэрбэккэ хааллым. Нөҥүө күһүнүгэр маҥнайгы кылааска үөрэнэр эбиппин, учууталым тоҕо эрэ нолобуойга хаалларбатах. Дьэ маҥнайгы кылааска улахан "эрийсии" буолла. Бииргэ үөрэммит оҕолорбуттан олох хаалан хаалбыт быһыылаахпын. Ол үөрэх сылыгар учууталым эмиэ өйөөн-убаан нөҥүө кылааска таһаарда. Иккис кылааска кини кэргэнэ - оскуола оҕото барыта таптыыр, ытыктыыр учууталлара Ирина Герасимовна Николаева миигин уонна мин үөлээннээхпин Сашаны (учууталларым улахан уоллара) үөрэппитэ. Аһары да сымнаҕас, оҕо кутун сатаан тутар, чахчы да үчүгэй учуутал этэ. Онтон Прокопий Алексеевиһы Маҥнайгы Күүлэт оскуолатыгар директорынан уонна интернат сэбиэдиссэйинэн анаатылар. Онно сэбиэдиссэйбит миигин интернат ыстаарыстатынан анаата. Эбээһинэһим - лаампаларга кыраһыын кутуута уонна күннээҕи нуорма аһылыкпытын сэбиэдиссэйим ампаарга кутуруктаах ыйааһыҥҥа ыйаан биэрдэҕинэ, интернат асчытыгар-Маайахалыырга илдьэн туттарыы. Бастакы учууталым Прокопий Алексеевич Павлов эгилэ-бугула суох көнө майгылаах, ыраас дууһалаах уонна дьиппиэн түс-бас киһи этэ. Сахалыы үрдүк ис культуралаах, аҕыйах саҥалаах гынан баран, аһары сытыы юмордаах, олохтоох-сиэрдээх тыллаах-өстөөх, ирдэбиллээх учуутал эбит диэн кэлин улаатан баран өйдөөбүтүм. Тоҕо миэхэ кэтэхпиттэн хабааттыбытын эмиэ кэлин эрэ ыраҥалыы саныыбын. Прокопий Алексеевич Куталаахха кэлэ сылдьыбытын кэнниттэн, кини кимин туһунан ыйытыыбар, ийэм кини туһунан сүрдээх иһирэхтик ахтыбытын өйдүүбүн. Онно ийэм кэпсээнинэн, Прокопий Алексеевич - Отчут, аҕам сэрии - кыргыс хонуутугар баран охтубут икки бырааттарын Дьөгүөр уонна Охонооһой - Күһэтии Лоҥо, Эбэ, Балаахаан диэн алаастарга бииргэ улааппыт үөлээннээхтэрэ эбит. Ол ситим, ол үтүө өйдөбүл миэхэ биллибэтинэн арҕаспыттан тэһиин, көхсүбүттэн көнтөс туттаран үөрэхтээх киһи оҥорбутун, аҕамсыйа баран иһэн умдаардаан эрдэҕим. Сэрии кэнниттэн, дьон- сэргэ өрө көтөҕүллүүлээхтик эйэлээх олоххо күргүөмүнэн, киһилии сиэрдээхтик үөрэн -көтөн олорбут кэмнэрэ этэ. Олохтоох нэһилиэнньэ, эгэ учууталлар туох да иҥэ- дьаҥа суох буолаллара. Оччолорго учууталым туһунан, отчут - масчыт дьон легенда оҥорон кэпсииллэрэ. Ол курдук, Маҥнайгы уонна Иккис Күүлэттэр (Куйбышев уонна Крупская колхозтар) сэрии бүтээтин, холбоһуктаах Кыайыы Ыһыаҕын ыспыттарын туһунан дьон хойукка дылы астына кэпсииллэрин өйдүүбүн. Онно ким ордук иэйэн-куойан үҥкүү тыла эппитин, ким тустан туох ураты албас туттубутун уонна