Кэбээйигэ XIX өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ыһыаҕын чэрчитинэн
Кэбээйигэ XIX өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо ыһыаҕын чэрчитинэн Аартыкатааҕы эпос уонна ускуустуба киинэ Олоҥхо дьиэлэрин биир ситимин кытта сөбүлэҥ түһэристэ От ыйын 5 күнүгэр уу чалгый куттаах үс өрүс силбэһэр сиригэр, саха сирин тэбэр сүрэҕэр Кэбээйи кэрэ сирин Уһун Хонуу ыһыахтыыр түһүлгэтигэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай сүбэһитэ, Аартыкатааҕы эпос уонна ускуустуба киинин генеральнай дириэктэрэ Андрей Саввич Борисов Амма улууһун Екатерина Захарова–Саха Күөрэгэйэ аатынан Олоҥхо дьиэтин салайааччыта Анжелика Иванованы, Бүлүү улууһун Василий Осипович Каратаев аатынан Олоҥхо Дьиэтин салайааччыта Алена Дашевскаяны, Үөһээ Бүлүү улууһун Олоҥхо дьиэтин салайааччыта Изабелла Саввинованы, Горнай улууһун Семен уонна Софрон Даниловтар ааттарынан духуобунас киинин иһинэн үлэлиир Олоҥхо дьиэтин салайааччыта Александра Алексееваны, Кэбээйи улууһун Андрей Борисов аатынан “Тускул” култуурунай сайдыы киинин Олоҥхо дьиэтин салайааччыта Владислав Егоровы, Мэҥэ Хаҥалас улууһун Гавриил Колесов аатынан Олоҥхо дьиэтин салайааччыта Айта Васильеваны, Нам улууһун Прокопий Прокопьевич Ядрихинскай-Бэдьээлэ аатынан Олоҥхо дьиэтин салайааччыта Вера Колпашникованы, Ньурба улууһун култуура департаменын иһинэн үлэлиир Олоҥхо дьиэтин салайааччыта Розалия Тихонованы, Сунтаар улууһун Сергей Афанасьевич Зверев-Кыыл Уола аатынан улуустааҕы норуот айымньытын киинин салайааччыта Алексей Седалищевы, Уус Алдан улууһун “Олоҥхо дьиэтэ” этнокультурнай киин салайааччыта Айаал Аргунову кытта инникитин бииргэ үлэлииргэ биэс сыллаах сөбүлэҥ түһэрсэн илии баттастылар. Бу күн тоҕус Олоҥхо дьиэтэ тоҕуоруһа мустан саха төрүт үгэһин сөргүтэр, ыччаттарга, оҕолорго киэҥник тарҕатар сыаллаах саха киһитэ олоҕор-дьаһаҕар туттар уонна толорор сиэрин-туомун тэттик дьүһүйүү гынан хас биирдии Олоҥхо дьиэтэ тус туһунан көрдөрөн дьон-сэргэ, чуолаан эдэр дьон сэҥээриитин уонна махталын ыллылар. Бу бырайыак олоҥхо ыһыаҕын тосхолугар киирбитэ иккис сыла буолла. Быйылгы ыһыахха “Эбэҕэ сүгүрүйүү”, “Оҕо төрөөһүнүн”, “Окко киирии”, “Байанайга, боотурга уһуйуу,” “кымыс үрдүн охторуу”, “күүгэн күрэҕин”, “уруу” сиэрин-туомун көрдөрдүлэр. Быйылгы сылга саҥа көстүүнэн Нюрба улууһун Олоҥхо дьиэтэ көрдөрбүт Сааллаах көйүөр кымыс - күүгэн күрэҕин сиэрэ-туома буолла. Манна былыргы үйэлэртэн кэлбит дьахталлар кымыһы күүгэннээн күрэхтэһэллэрин сиэрин-туомун көрдөрдүлэр. Бу сиэр-туом суолтата кымыс күөнэҕин кэмигэр кымыс төһөнөн элбэх күүгэннэнэр даҕаны кэлэр дьылга уйгу-быйаҥ олохтонор, дьол-соргу тосхойор диэн. Ураты тыыннаах көстүүнэн Бүлүү улууһун В.О. Каратаев аатынан Олонхо дьиэтэ көрдөрбүт “Кымыс үрдүн охторуу сиэрэ-туома” буолла. Олус итэҕэтиилээхтик Горнай улууһун Софрон уонна Семен Даниловтар ааттарынан Олоҥхо дьиэтэ “Окко киирии сиэрин-туомун” көрдөрөн сиһилии арыйдылар. Онтон сайыны көрсө “Салама ыйааһын сиэрин-туомун” Уус Алдан улууһун олоҥхо дьиэтэ көрөөччүлэри кытыннаран бэрт сэргэх саҥалыы көстүүнү оҥордо. Салҕыы, “Бухатыыр оҕо төрүүр сиэрин-туомун” Амматааҕы Екатерина Захарова аатынан Олоҥхо дьиэтэ көрдөрдө. Ол кэннэ, “боотурга уһуйуу сиэрин-туомун” Намнааҕы Прокопий Ядрихинскай–Бэдьээлэ аатынан Олоҥхо дьиэтэ дьоһуннаахтык көрдөрдө. Аны туран, эр дьон болҕомтотун “Эһэни бултааһын сиэрин туомун” Үөһээ Бүлүү Олоҥхотун дьиэтин үлэһиттэрэ туруоруулара ылан, сөхтүлэр, махтаннылар. Түмүккэ орто дойду сиэринэн соҕотох киһи толору буоларыгар дьолу-соргуну, үөрүүнү-көтүүнү түстээн кийиит кыыһы таҥыннаран Уруу сиэрин–туомун көрдөрөн Гаврил Колесов аатынан Олоҥхо дьиэтэ түмүктээтэ. Көрдөрүүлэр бары саха инструменнарын тыыннах тыаһынан-ууһунан дьоҕуһуолланан, ырыанан, тойугунан ситимнэнэн көрөөччү сэҥээриитин ылыан ылла. Сиһилии ВК АЦЭИ бөлөҕөр ааҕыҥ https://vk.com/wall-232975294_506 Евдокия Иванова Аартыкатааҕы эпос уонна ускуустуба киинин эпическэй нэһилиэстибэ салаатын салайааччыта 08.07.2026с.