енеп кирипкен. Кончуг таптыг ол үеде, 1995 чылдың декабрь 8-те, «Көдээ ажыл-агый коопер... — 17 июля 2026 г. в 06:34:51.744
енеп кирипкен. Кончуг таптыг ол үеде, 1995 чылдың декабрь 8-те, «Көдээ ажыл-агый кооперациязының дугайында» Федералдыг хоойлу база үнүп келген. Россияга 19-ку чүс чылдың ийиги чартыында сүт, быштак кылып турган артельдер ышкаш көдээ ажыл-агый кооперативтери тургустунуп эгелээн. Мөңге-Назын Ондар 1992 чылдың чазынында эң баштай 80 хире хойлуг, элээн каш өшкүлүг, 5-6 инектиг арат ажыл-агыйын тургузуп алган. Оозун 1998 чылда «Даг-Ужу» көдээ ажыл-агый бүдүрүлге кооперативи кылдыр эде тургускан. «Даг-Ужунуң» малының баш саны талыйтыр өзүп, немелде күш херек апаарга, дузалакчы кадарчыларны тып ап, оларынга хураганнарын аңгы үзүп берип турар апарган. Чүгле Хөндергейде безин Ондарның малдандырып каан өг-бүлелериниң калбак кудуруктуг хоюнуң арбын сүрүү одарларда чаттыла берген чоруур. Эге дээрезинде ажыл-агыйын колдуунда чааскаан кылып турган болза, чоорту өөнүң ишти башкы шугумундан 25 чыл үзүктел чок ажылдап кааны дээш хүндүлүг дыштанылгаже үнүп, чанынга чедип келген. Ийи оглу школаны доозуп, эртем-билиг чедип ап, өг-бүлезиниң чымыштыг ижиниң күүседикчилери болуп, дем-билелиг малын малдап чоруур хевээр. 2004 чылда «Даг-Ужунуң» хою 1800 ажып, өшкүлер-биле каттыштырыптарга, шээр малының ниити баш саны 2000 ажа берген. Эът шору доңа бээр үеде хоюн чүс-чүзү-биле дөгергеш, кончуг улуг доскаарга суп, кышты өттүр садып кээр. Ноябрьда өөренгени аттыг «аал баткаш, чүс хой дөгерер мен» дээр кежээ эрлер каш хүн улай бадып кээр. Кыргыкчылар база-ла бүдүн-бүдүн өг-бүлелери-биле барып дузалажыр. Кыргып алган дүгүн боттарынга садып-саарып, өртек чедирип алыр кылдыр бергеш, кырындан акшазын база төлеп бээр. 2008 чылда Россияның Көдээ ажыл-агый яамызы «Даг-Ужунга» калбак кудуруктуг хой өстүрер Уксаажыдылга ажыл-агыйы деп эрге-байдалды тывыскан. Ол үеден тура Россия чергелиг уксаалыг малдар делгелгезинге киржип, тиилеп, шаңналдыг черлерни ээлеп келген. Куда-дой эрттирер улус албан-биле ооң хоюн садып алыр чаңчылдыг. Дириг хой өртээ беш муң акша турар шагда, бо бүдүрүлгениң уксаалыг хоюнуң өртээ сес муң, чедишкен шыырак иртин дөгергеш, эъдин килдеп садарга, он беш муң ажа бээр турган. Бо хүннерде ортумак хоюн дөгергеш, ишти-хырны-биле катай садарга, чээрби чеди муң чайлыг чедер. 2000 чылдарның эгезинде «Даг-Ужунуң» ак чаг шыпкан хоюнуң эъдин Кызылга садарга, орустар билбейн, хаван эъди деп бодап садып ап турган таварылгалар база бар. Сөөлүнде хаван эвес, хой эъди ышкажыл, дыка эки чорду, ам база алырывыс ол деп кээп эгелээн. Мөңге-Назынның кады төрээн дуңмазы Марина Ондар чылдары-биле Чадаанага акызының эккелген хоюнуң эъдин садып берип, мырыңай «мясной магнат» деп шолага четкен. Интернет четкизинде Чөөн-Хемчик кожуун чурттакчыларының ол-бо бөлүктеринге «Кар акыйның хоюнуң эъдин садып алыр мен. Кайда садып турар ирги? Бөгүн бар бе?» чергелиг чарлалдар база бо-ла үнер. ⚡ДЫШТАНЫР-ЛА ДЭЭР, ОЛ ХИРЕЗИНДЕ... Үжен ажыг чыл иштинде республиканың көдээ ажыл-агыйының хөгжүлдезинге үлүүн киириштирип, кыштың соогу, чайның изии дивес, төлевирлиг хамаанчок, халас-даа шөлээлээр эргези чок, кара даң бажындан үш дүн ортузунга чедир шимченирге-даа, черле төнмес, даңны атсы чүрээ одуг, кулаа дыыжы чыдар малчын кижиниң бачым-чымыш ажылындан ондарлар ам-даа адырлып чадап каан. «Хойну төндүр садыпкаш, оолдарга үлүүн үзүп берипкеш, ашак-кадай хоорайга дыштанып олурарывыс ол» – деп, каш-даа катап сагыжын чугаалаар – ол хирезинде болдунмас. Аныяандан кылып өөренген ажылы, малын сүрүп алгаш, таваар оъткарып хүнзээр төрээн чериниң хостуг делгемнери оларны салбастаан. Ада-өгбелериниң чер-чуртун бо хире назыда каапкаш чорууру база бир чиктиг. Ай, квартал, чыл санында ында-мында дужаар отчёттар, төлээр үндүрүглер, чыылдалар, хурал-суглаа дээш олут орбас, чыдын чытпас үелерни чурттап эрткеш, амгы үеде бүдүрүлгезин дүжүрүп, хуузунда олурупкан. Кожуун, республика наадымнарынга киириштирер, байырлыг хуралдарга олуртуп, шаңнал-мактал тыпсыр дээнде, күжүр даргалар падын бараар – көңгүс ынавас. Арай деп-ле ээрежип, суму чагыргазынга дагзып тургаш, киириштирер. «Тыва Республиканы