уш Көжелдейниң «Төрээн чурттан ыракка» деп тоожузунда Кыдат чуртунче дезип кире берген ... — 17 июля 2026 г. в 06:34:51.510
уш Көжелдейниң «Төрээн чурттан ыракка» деп тоожузунда Кыдат чуртунче дезип кире берген тываларның аразында Алдын-Херел, Бүрбү адашкылар бар ийик чоп. Сүден дээрге Бүрбүнүң улуг уруу-дур. Адалары ынчангы чаа Тываның политиктиг чурумунга таарзынмайн, мал-маган, өнчү-хөреңгизин хавыртпас дээш, удурланып чоруй, болдунмас хире апаарга, ажы-төлүн ыңай-бээр тарадып, сумузун (фамилиязын) өскертип, кажанда-даа ук-ызыгуурун суравас кылдыр чагып, ол-бо кижиниң оглу-уруу мен дээрин хоруп каан турган. Албан ёзузу-биле «контр» диртип, репрессияга таварышпайн, даштыкы күрүнеже дезе-даа берген болза, шак ол коргунчуг үелер оларның арттырып каан салгалының салым-чолунга аар дашты хойладып каан. Лодай биле Сүден Ондарлар 10 ажы-төлдүг болган. Бо чылын эң улуу 78-тээр, а хеймери 53 харлаар. Мөңге-Назын – өг-бүлениң 4 дугаары, оолдарының улуу, чоокта чаа 70 харлаан. Лодай Төмүртеңович 48 харлыында хенертен бедик хан базыышкынындан чок апаарга, ажы-төлүнүң улуглары авазынга дузалажып, дуңмаларын азыражыр дээш, аныяанда-ла ажылдай бергеннер. ⚡СЕРЁЖА ДЕП КЫМЫЛ? Чаш, өөреникчи болгаш элээди чылдарында бичии Серёжаның адын Мөңге-Назын деп кым-даа билбес турган. Улуг улустуң «Аптарада адым кым ийик?» деп хөктеп турганында база ужур-ла бар хире. Ондарларның дөрт оглу шупту орус аттарлыг турган: Серёжа, Толя, Володя, Коля. Дөртелээ колдуунда эштериниң болгаш улуг улузунуң чассыдып тыпсып каан шола аттарын колдады эдилээн: Кар, Дот, Мочоя, Чивии. Үш кыстың соонда төрүттүнген оол уругга Чолдак-Дарган деп шолалыг Мөңге дарга бодунга атташ боорда, узун назынныг болзун деп йөрээгеш, Мөңге-Назын деп атты тывыскан. Серёжа бичиизинден-не кончуг эки өөредилгелиг, арыг-силиг, эрес-кежээзи-биле ылгалып турган. Ачазы хеп садып эккеп бээрге, баштай орун кырынга чада салып, арты-мурнун хынап көргеш, кедип алгаш, аай-дедир көрүнчүкке дыка үр топтаар. Бичии-ле эпчок чүве бар болза, чидиг бис-биле кончуг таптыг сөккеш, эде бышкаш, катап даарап алыр. Узун чүвүрлер хончузун суг болза, одура кескеш, холу-биле машинага даараан ышкаш кылдыр шеверлеп алыр. Ооң хевинге бичии-даа дүк чыпшынмас ужурлуг – щётка-биле аштап кааптар. Камныг чугган хевин дырышкак чок кылдыр илиир-биле үргүлчү базып алыр. Кеттинеринге, чараш чүүлдерге ынак, ёзуургаа кончуг деп угбалары сактыр. «Кара өңнүг тоолай кежи тону бар. Оозун черле ужулбас, үргүлчү кармактаныпкан чоруур» – деп, Бичии угбазы ам-даа сактыр. Улуг-хүн санында клубка болур киноларның чаңгызын-даа үспес, албан көөр. Угбазы сугнуң ыяжын хол хирээзи-биле тыртып бергеш, кинолаар көпееэн черле үспес. 4 класска эки өөредилгелиг, быжыг сагылга-чурумнуг өөреникчилер-биле кады Горький хоорайже экскурсиялааш келген. Кел-сал ачазынга улуг сонуургал-биле армяннар дугайын хөөреп бергенин угбалары ам-даа утпайн, чаптап чоруурлар. «Армяннар шупту илчирбелерлиг кылаштаар чорду, ачай» – деп, тын тынмайн хөөрээн дээр. Аътка кончуг ынак. Оозун ажаап-тежээп, карактаар. Өйлеп-өйлеп щётка-биле аштап, кежин чуур. Шору эр кылдыр өзүп келгеш, Абаканче хой сүрген улус эдерип, аажок-ла саттынып алгаш келген. Идик-хеп садарда, шынарынче, ооң материалынче, өңүнче, фасонунче көөрүнге ынак. Ол чаңы өгленип алганда-даа читпээн. Оолдарынга болгаш өөнүң иштинге хепти үргүлчү боду садар. ⚡АРАТТААР ДЕП-ЛЕ... Школаны дооскан соонда, Совет Армияга шериг хүлээлгезин күүсеткеш, чымыштыг ажыл-ишче шымнып кирипкен. Чадаанага турган Арга-арыг камгалаар черге парашютист өрт өжүрүкчүзү кылдыр, «Хөндергей» совхозка чолаачылап ажылдап чораан. Сезен чылдарның ийиги чартыында чуртка аай-бажы орта билдинмес рынок экономиказы эгелээн. Ниитилелдиң эде тургустунуушкунунуң эгези ол болган. Чоорту тозан чылдарның бирги чартыында тывалар база ол системаны эки сайгарып, арат ажыл-агыйлары, кооперативтер тургузуп эгелээн. Күрүнеден улуг хамаарылга чокка боду ажыл-агыйын тургузуп ап, шыдаар шаа-биле саарлып-сайгарлыр үе келгени ол. Черле мал-магандан халбактанып чораан улус болгаш, араттаар деп-ле ында-мында чыглып, хуралдап, баштайгы базымнарны эрес-кежээ кижилер ш