| НААДЫМГА УТКУШТУР | — 17 июля 2026 г. в 06:34:51.085
| НААДЫМГА УТКУШТУР | 💥Бир дугаар муңчу малчын 📢Совет эрге-чагырга ада-ызыгуурунуң мал-маганын өйлеп, коллективтиг ажыл-агыйларже каттыштырып, кижи бүрүзүнүң шыдал-быразын деңнештирип каан-даа болза, черле ындындан эрес-кежээ, холу өзүген кижилерниң малы чайгаар өзүп, амгы үениң «кожайлары» ниитилелге катап база теп үнүп келген. Малының баш санын өстүреринден сестип, өнчү-хөреңгизин хавыртып турган өгбелериниң чагыг-сөзүн илип алган улус чүү боор, база-ла мал чизезинге шын сан-түңнер айтып, көдээ советтерниң, ооң соонда тус чер чагыргаларының чизе номнарынга шын медээлер киирерин дадагалзап чораан көдээ иштиң кижилерин Тываның Чазаа улам сорук киирип, деткип эгелээн. Эң баштай Тывага «Муңчу малчын» деп хүндүлүг атты Чөөн-Хемчик кожуун чагыргазы чогаадып алгаш, бир дугаарында «Даг-Ужу» көдээ ажыл-агый бүдүрүлге кооперативиниң удуртукчузу Мөңге-Назын Лодайович Ондарга кожуун Наадымынга тывыскан. Шак ол төөгүлүг болуушкуннуң соонда малчын бүрүзү күзелдии-биле малын чизеледип, санадып, сонуургалы оттуп келирге, «Беш чүсчү малчын» деп ат база тыптып келген. Кожууннуң бо эгелээшкинин Тываның Чазаа чүүлдүгзүнүп деткээш, шынап-ла, өдек-коданында муң ажыг шээр малды тудуп чоруур республиканың эрес-кежээ малчыннарын алдаржыдып, шаңнап эгелээн. Мөңге-Назын Ондарның эгелеп кааны муңчу малчыннарның саны, Тываның Көдээ ажыл-агый яамызының дыңнатканы-биле, бо хүннерде 25 четкен. Оларның иштинде ийи муң ажыг-даа хойлуг улус бар, аныяк малчыннар база немежип келгилээн. Чээрби бирги чүс чылдың баштайгы он чылдарының Наадым чемпионнарының чымыштыг ажыл-ижиниң эге базымнарын изеп берген «Тыва Республиканың көдээ ажыл-агыйының алдарлыг ажылдакчызы» хүндүлүг аттың эдилекчизи Мөңге-Назын Ондар – бөгүнгү үндүрүлгевистиң аалчызы. ⚡ӨГБЕЛЕРИ СОЛУН ТӨӨГҮЛҮГ Шаанда кончуг бай Хос-Хөрек деп шолалыг Ондар Серээдар (Сардор) Чылбакович деп тос ажы-төлдүг кижи чурттап чораан. Ооң Санчыт (Тевелиг), Седип деп оолдары болгаш Ханды, Дачыкай деп кыстарының ажы-төлүнүң салгалдары амгы үеде эдержип, бот-боттарын эки билчип чурттап чоруурлар. Амырбит, Чанзын, Мамаажаң (Карыш, Майтак) деп оолдарының үре-салгалы шала хоорук, ынчалза-даа чоок төрел бис деп эки билчир. Хос-Хөрек Кызыл-Тайга баарынга хөөмей-сыгыдын сала бээрге, чоок-кавының аалдары хаак аъттыг шапкылашкан оолдарының шимээнин чидирип алгаш, аажок таалап дыңнаар чораан деп улуг улус чугаалажыр. Чылгы малының, хоюнуң көвейинге санап-түңнеп шыдавас, бир өзенче чылгычылары, кадарчылары киир сүрерге, сыңмайн, артып турар болза, четче-дир деп түңнээр. Ондарларның уксаазын баксыратпас ужурлуг деп кончуг шыңгыы сорулгалыг чораан болгаш, Казахстандан, Моолдан кончуг чараш кыстарны оорлап эккелгеш, Кызыл-Тайганың куйларынга чажырып, оолдарынга кадай кылып бээр чораан. Ынчангаш ондарларның чаражы кедергей. Ол дугайын боттары-ла чаптап, бот-боттарын кыжыржып, ойнай-сылдай мактанырлар. Артында-ла херээжен улузун «сараакай кадыны дег чараш» дижирлер. Улуг өгбези шак ындыг чораанындан ажы-төлүнүң ажы-төлү база келин, күдээ далдаар, боттары тыпчып алган уруг-дарыын «биске таарышпас, хоржок, уксаа баксыратпаңар» дээш чарып каапкаш, тааржыр эшти боттары тып эккелгеш, олуруштуруп ап чораан. Бо бүгүнү кырган-аваларындан дыңнап чораан амгы үеде 80 хар чедип турар салгалы сактып чугаалап чоруур. Малы сыңышпастап, одар-белчиир чедишпестеп эгелээрге, көжүп чоруп каар турган. Шак ынчаар Хос-Хөрек өгбениң салгалдарының чамдыызы Чөөн-Хемчиктиң Хөндергей девискээринде Сарыг-Алаакты эжелей чурттаан ондарлар ол апарган. Хос-Хөректиң уруу Ханды Өвүрнүң Бора-Шайдан Түлүш Төмүртең-биле өгленген. Төмүртең база-ла хоомай эвес күдээ болган: муң кара чылгылыг, боду мөге, аъды чүгүрүк. Кожа-хелбээ моолдар-биле эдержир. Чүгүрүк аъдының кудуруунга хартыга чүүн катай шүүп алгаш, калбак-чарын биле кырыны ак пөске кожа ораап, хойлап алгаш, Моолче шаап киргеш, аъды эртип, боду шүүп кааш чанып кээр чораан дижир. Төмүртең биле Хандының оолдарының бирээзи – Лодай (эгезинде Лодай-Самбуу дээр чораан). Ооң кадайы – Кара-Монгуш уктуг Сүден. Монг