Үрбүн-Кашпал чурттуг хөгжүмге ынак эр күскээр кыжын дииңнеп чораан. Туна тайганың баары... — 19 апреля 2026 г. в 09:13:09.206
Үрбүн-Кашпал чурттуг хөгжүмге ынак эр күскээр кыжын дииңнеп чораан. Туна тайганың баарынга орай кежээ одагланып алгаш олурда, кулаанга хөгжүм үнү дыңналып келген. Канчап барганым ол деп ылаптаарга, Чаа-Хөл шынаазындан дыңналыр болган. Ол өйде Ак-Туругнуң Суг-Бажы хүрээзинге хөй лама башкылар кыш хүр болуру-биле улуг номнал-судур хураап, кыш уткулгазы ёзулал чорудуп, улуг-биче шаң-дамбыралар, коңга-туңнар, кеңгиргелер дээш каш янзы хөй хөгжүмнү хары угда ойнадырга, орай кежээ соок агаарга дамчып, Туна тайга чедир чаңгыландыр дыңналып турар болган. «200 хире хөгжүмчү ойнай бээрге, театр шупту боду сириңейнип, ханалары төктү берги дег апаар чүве» — деп, Каадыр-оол Бегзи композитор хөөрегилээр кижи. Хөгжүмге сундулуг демги аңчы эр дииңнээрин соксаткаш, үш хүн чыгыы кылаштааш, хүрээге чедип келген. Ырак тайгадан келген эрниң ук-төөгүзүн айтырып, өөредилгеге сундулуун хынап, хүлээп алган. Оол шупту эртемнерге тергиин өөренир болган. Моолче сургуулдадып чоруткан, аңаа база эки өөренирге, Төвүтче сүмелээн. Ийи-үш идик оюлдур кылаштап четкеш, улуг эртемден лама башкы болган. Тибеттиң беш улуг эртемнери; логика, санскрит, медицина, философия, культура болгаш беш бичии эртемнер: астрология, дыл, уран чүүл, шүлүк чогаалы база хөгжүм оларны шуптузун өөренген. Улуг эртемниг лама болурда, бир эртемни ыяк шиңгээдир. Демги лама хөгжүмнү база өөренген болгай аан. Биеэде Чиңгеге Аскак-Хөнек ашактың бир оглу Дажы ол болган-дыр. Өкпе аарыының эми Л.К. Монгуш Үстүү-Хүрээге өөренип турда, улуг лама башкызы Чондан-Камбы өкпе аараан кижи эмнээрде, сарыг-шокар инек сүдүн сагдыртып эккээр даалга берген. Ындыг инекти Чадаана үстүнде аалдарның инектерин кададынга каш хүн шүүп, дилеп тургаш, арай деп тыпкан. Ол инекти кежээ аалынче киир эдерип чеде бээрге, Буян-Бадыргының өргээзи болган. Чүведе ужур бар, улуг ак өгге ылым-чылым кирип кээрге, ноян бижиттинип олурган хире, куш чүү тудуп алган олур. Менди солушкан. Ноян олче чазык хүлүмзүрүп көрген. Шыва тону оргумчулуг, бажы кежегелиг, хуурак хевимге чоргаарзымаар орлан оолду эскерген. — Чүнү канчап чор сен, хуурак? – деп айтырды. Келген херээмни кысказы-биле чугааладым. — Оо! Чораан чорууң чогуп турар хуурак-тыр сен! Хунажының саап кааптазын, Чазак черинден чөпшээрээн чүве дээр сен – дээрге, амырааным аажок. Ол инекти сагдыртып алгаш, өөрүшкүлүг хүрээже божуузунда чоруплаткан мен. Ындыг инектиң сүдүн доңгага куткаш, оъттар немээш, отка элээн үр каргакталдыр хайындыргаш, эм кылдыр ажыглаар деп дыңнаан. Бир солун чүүл – хүрээни хаап турда, бистиң бөлүүвүстү башкылар чыып алгаш, өөредилгениң соксаанын тайылбырлаан. — Үе өскерилген-дир. Бо оолдардан кандыг-даа эртемниг ламалар үнер турган. Бо оол безин (менче айыткаш) өөренири хөлчок, улуг билиглиг болур тур- ган – дээш келир үеде бо оол улгаткаш, өске чазакка хову-шөлдерни кара-дес чардырар эр-дир – диген. Барык назынында трактор-биле чер чардырып эрттирерин ол лама башкы канчап көрүп каанын мынчага чедир элдепсинип чоруурун ашак хөөреди. Часкы шылгалда соонда 800 хире сургуулду тарадыпкан. Буян-Бадыргыны ынчан көөрүмге, чолдак-даа эвес ортумак мага-боттуг, кончуг чараш кижи болган ийин. Оларны мен хүндүлээн, мени олар хүндүлүг көрген деп сеткил таарзынган чугаазын хоочун Л.К. Монгуш доосту. Уруг сыртыы саадаан — Үстүү-Хүрээни дүжүрүп каапкан бол, ийи чыл хуурак хеп-тонум солуваан, кежегем кестирбээн мен – деп, хоочун Л.К. Монгуш чугаазын эгеледи. Хувискаалчы үелер кидин түлүк. Кадайларның база элээди кыстарның чоон чажының бирээзин одура кезип кааптар, чартык чаштыг чоруур эвес, бирээзин боду кезер. Кестирбеске, нам-чазакка удур үзелдиг болганың ол. Төрелим Каң-Каадыр кадайның уруу божаан, а уруг сыртыы (савазы) ийи хүн дүшпээн, божаан кижи бергедеп эгелээн. Чадаананың Алдыы-Хүрээ улуг ламазы Дуган-Хелиң ам-даа бүдүү хүлээп орар.