I МӨӨРЕЙГЕ I — 19 апреля 2026 г. в 09:13:08.950
I МӨӨРЕЙГЕ I 💥Лама эртемнерниң сүлде-сүзүү 📢Бо чайын Тывавыстың чазак-чагыргазы бүгү-делегейниң IV сарыг шажын шуулганын организастап эрттирер. «Шын» солунга эрги үеде ламалар дугайында тоолчургу, тывызыксыг, сонуурганчыг болуушкунну, төөгүлерни азы кызагдалды болгаш өске-даа чүүлдерни улуг шуулганга уткуй чырыдып бижиир мөөрей чарлаан. Өгбелеривис чадаг кылаштап чорааш, улуг-биче өөредилге төптери хүрээлерге каш янзы эртемнер: философия, эмнээшкин, культура, астрология, уран чүүл, хөгжүм-чогаал дээш шажын эртеминиң улуг-биче чадаларын чедип ап чорааны, бөдүүн араттарның эртемге сундулуунуң херечизи. Ынчангы ламаларга хамаарыштыр дыңнап, айтыртынып, чыып бижип чорааным кезек чүүлдеримни хүндүлүг номчукчуларга таныштырып көрейн. Куйда хеңмеленген кижи 1921 чылда тургустунган Таңды-Тыва Арат Республика Чазааның даргазы Буян-Бадыргының оралакчызы Маады Лопсан-Осурну Бии-Хем кожуундан Чаа-Хөл сумунуң Чиңге хем бажынче шөлүп эккеп каан. Башкыны эгезинде ийи шагдаа хайгаарап турган чугаа бар. Кыдат, моол, төвүт, орус дылдарны арыг билир улуг эртемниг лама башкы, улуг дарганы «контрреволюстуг» ажыл кылганынга нүгүлдээш, хамык мал-маган, өске-даа хөреңгизин хавыргаш, бир аът, бир инек, каш шээр мал арттырып берген. Ак-Дөң деп өзен чоогунга арбан даргазы Түлүш Кара-оол Агар оглу баштады Дүктүг-оол, Баян-оол, Метпигир, Кыргыс Балчыр-оол (композитор Солаан Базыр-оолдуң ачазы) олар демнежип, чадыр бажың бүдүү тудуп берген-дир. Маады Чадамба араттың кадайы Кызыл-Уруг (Валентина) он хар үези тургаш, хуулгаазын лама башкы Лопсан-Осурнуң инээн бүдүү саап бээр. Чаштынып четкеш, шээр малын ажаажып турган. Элээн чылдар эрткенде, арбан даргазы Кара-оол Түлүш улуг башкы Лопсан-Осурнуң дилээ-биле аът-хөлге олурткаш, Чиңге хемниң үстүнде, Улуг-Хемниң оң адыры Куйлуг-Хемге чедирип каан. Сугдан бежен кулаш бедикте Ак-Хая деп куй иштинге Бии-Хемден келдиртип алганы, шажынга сеткилинден бердинген бир хуурак-биле кады диригге олура бурганнаан. Будданың чыргалаңынче шилчээн баштайгы тыва лама башкыларның бирээзи. Очалаң баар үезин хүнүнге чедир амгы-даа эртемден ламалар санап шыдаар. Лопсан-Осур башкы ол өйүн санап, куйга чедиртип алган чадавас. Кайгамчык эртемниг өгбе Маады Далайович Лопсан-Осур «XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп күрүне номунче кирген, тыва чоннуң төөгүлүг кижизи. Тываның бир улуг чогаалчызы, школачы эжим Октябрь Кыргысович Туң-оол (1943-2018) бичиизинде ол чоок-кавыга өскен. Кырган-авазы эртенниң-не Ак-Хая куй уунче сүттүг шайын чажып, чалбарыыр. Алды хар үези турда Октябрьны шору апарган оолдар ол куйга чедирген. Октябрь, сактырга, ширээ ышкаш олут кырында маспактанып олура хеңмелендир када берген кижиниң оң талакы чаагы халайтыр бадып келгенин көрген. Эмчиге өөренгеш, Арыг-Үзүүнге ажылдап тургаш барып көөрге, чүү-даа чок болган. Чиңге хем Чаа-Хөл сумунуң Сарыг-Хол аксының дужунда Улуг-Хем кежир Чиңге деп хем аксы. Революция мурнунда Чиңгениң чагырыкчызы – Дыкыр-Чалаң, оралакчы- зы – Килең-Хүндү. Дыкыр-Чалаңның хеймер оглу Түлүш Дыкырович Дадылаа. Угу бай дээш школага өөретпээн бол, «Найырал» совхозтуң улуг механизатору, хемниң катер капитаны чораан. Мөңге Маадыевич Дыкыр-Чалаңның (1984 ч хостуг хүрешке спорт мастери) авазы Кызыл-Уругну (Валентина) азырап өстүрген. Хувискаал кедереп эгелээнде, азыраан уруун дедир хүлээткен. Килең-Хүндүнүң улуг уруунуң уруу Биченей хоочун механизатор Монгуш Канзанович Лопсанның (1914-1994) авазы болган. Килең-Хүндүнүң оглу Даржаа политиктиг кызыгдалга таваржып чораан. 1800 чылдар үезинде Чиңгеге Аскак-Хөнек деп оол келген. Ол шагда аң-мең элбек, агаарга өскен оолду чыт какпас, оол ча-согун-биле аң адып амыдыраан. Келзе-келзе, улуг бай кижи болган. Улуг кадайындан Дукуйлаң деп оолдуг, аныяк кадайындан Дажы деп оолдуг чораан. Кашпалдың эртемден ламазы