💐Айлаңмаа Кызыл-ооловна Аракчааның 55 харлаанынга
💐Айлаңмаа Кызыл-ооловна Аракчааның 55 харлаанынга 95 чыл ажыл-үүле, сайзыралы Доозазы санаттынмас, бүрүн төөгү. Эртем-билиг эртинези мөңге дириг, Эгээртинмес төөгүлүг бай ном саңы. Ниитилелдиң амыдыралынга, ооң бурунгаар хөгжүлдезинге ном саңының ужур-дузазы аажок үнелиг, салдары дээштиг бооп артпышаан. Амгы үеде чурагайлыг сайзырал чеже-даа мурнатса, ном саңы база-ла үениң тевии-биле бурунгаарлап, билиглерниң сүүзүнү-биле чепсеглээр, бүзүрелдиг медээлекчи бооп артпышаан. Тываның уран чүүлүнүң амыдыралында А. С. Пушкин аттыг Национал ном саңы 95 харлаанын бо чылын демдеглеп эрттирип турары база бир төөгүлүг болуушкун. Байырлалын төлептиг уткууру-биле ном саңының килдистери көскү, шудургу ажылдап турарлар. Оларның аразында эң чугула, ховартаан номнарны камгалап, кадагалап турар килдис – тураскаалдыг, төөгүлүг (ховар) номнар сектору. Ол килдистиң ажылын билдилиг удуртуп, келген номчукчулар-биле эвилең-ээлдек, ажылының уг-шиин кончуг эки билир, мергежилинге бердинген ажылдакчы – Айлаңмаа Кызыл-ооловна Аракчаа бо хүн төрүттүнген хүнүн демдеглеп эрттирип турар. Ол 1971 ч. октябрьның 6-да Эрзин кожууннуң база бир каас-чараш чурумалдыг Нарын суурга ажылчын өг-бүлеге төрүттүнген. Айлаңмаа бичиизинден тура-ла бажыңында хөй-ле орус-тыва дылдарда номнарны аайлыг кылдыр чыскааганын база солун-сеткүүлдерни көктей салганын эскерер турган. Хостуг үелеринде ийикпе азы кежээлерде бирде ачазы, чамдыкта авазы уругларга орус дылда үнүп турган «Мурзилка», «Весёлые картинки», «Пионер» деп сеткүүлдерден бир-ле солун чүүлдерни ыяп-ла номчуп бээр турган. Номчулга оларның өг-бүлезинге кезээде чугула черге турган. Бичии Айлаңмааның номчулгаже сундулуу база ном саңының ажылдакчызы мергежилди шилип алырынга ада-иезиниң салдары, үлегери улуг болганы чугаажок. Ол школаны дооскаш-ла, Кызылдың уран чүүл училищезиниң библиотека салбырынче кирип алган. 1992 ч. ону чедиишкинниг дооскаш, баштайгы ажылчын базымын Эрзин кожууннуң уругларның ном саңының эргелекчизи бооп ажылдап эгелээн. Чаа дооскан, аныяк кижиге, баштайгы үелерде, ажылынга билдинмес чүүлдер турза-даа, ол кызымак, чүткүлдүү-биле даанган ажылынга негелделиин, харыысалгалыын көргүзүп, чон аразынга база аныяк өскени номчулгага сундулуг, сонуургалдыг болурун чедип алыры-биле хөй ажылдарны кылып, шуут-ла школага чеде бергеш, чаа үнген номнарны, чогаалчылар дугайында класстарга таныштырып, сонуургадыр турган. Ооң ажылынга хандыкшылы улам-на күштелип, бодунуң билиг-мергежилин бедидип алыры-биле, Чөөн-Сибирьниң культура болгаш уран чүүлдүң күрүне академиязын бот өөредилге-биле дооскаш, Кызылдың А. С. Пушкин аттыг Национал ном саңында бо хүннерге чедир хүлээнген ажылын үениң тевии-биле чаартып, шудургу ажылдап чорууру бо. Ооң килдизинде төөгүлүг, ховар номнарны көрүштүг, шеверген, бир-ле онзагай аян-биле делгеп салганын номчукчулар дораан эскерип каар. Ол ажылдап келген үелеринде мергежилинге шыырак билиглиин көргүзүп, ном саңының ажылдакчызындан эгелээш, библиограф, килдис эргелекчизи, эртем-чаартылгалыг ажыл-чорудулганы башкарар талазы-биле директорнуң оралакчызынга чедир депшип ажылдаан. Кандыг-даа мергежил бодунуу-биле ажыктыг, үнелиг, номнар аразынга ном саңының ажылдакчызы болуру база бир солун ажылдарның бирээзи дээрзин демдеглевес арга чок. Айлаңмаа Аракчаа салдынган сорулгаларын үе-шаанда күүседир, ажылының үре-түңнелдиг болурунче кол кичээнгейни салырын чедип алыр, бодунга негелделиг ажылдакчы. Ол 30 чыл ажыг чылдар дургузунда ном саңының ажылынга бердингенин бадыткап, чүгле килдистиң ажылын эвес, кожууннарның ном саңнарының бурунгаар хөгжүлдезинче угланган айтырыгларны шиитпирлежип, чаа-чаа төлевилелдерни камгалажырынга, оларның боттанырынга бодунуң билиин, күжүн харамнанмайн, аныяк салгалга арга-сүмезин кадып чоруур дагдыныкчы. Айлаңмаа Кызыл-ооловна Национал ном саңының шыгжамырының фондузун ховар болгаш төөгүлүг үндүрүлгелер-биле долдурарынга база номнуң тураскаалдыг өнчүзүн нептередиринге үнелеп четпес үлүг-хуузун киириштирип чоруур. Ооң кызымаккай, шудургу ажылының түңнели «Дайын чылда