Ондар Чаң-оол Дозур-ооловичиниң 95 харлаанынга
Ондар Чаң-оол Дозур-ооловичиниң 95 харлаанынга (1931–1995) Чаң-оол Дозур-оолович Ондар – башкы, уруглар чогаалчызы, РСФСР-ниң Улус өөредилгезиниң тергиини, Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Ол 1931 ч. октябрь 15-те Чөөн-Хемчик кожууннуң Суг-Аксы суурунга, малчын араттың өг-бүлезинге, беш кыстың аразынга чаңгыс оол болуп төрүттүнген. Чаң-оол Ондар 1959 ч. Кызылдың башкы училищезин, 1967 ч. бот-өөредилге-биле Кызылдың педагогика институдун, 1980 ч. партия обкомунуң чанында маркизм-ленинизмниң кежээки университедин дооскан. Күш-ажылче баштайгы базымын Ак-Даш ортумак школазынга (1959) эге класс башкызы бооп ажылдап эгелээн. Оон Хөр-Тайга, Кара-Чыраа школаларынга, 1968–1970 чылдарда Теве-Хая школазынга директорнуң өөредилге талазы-биле оралакчызы болуп, 1975 ч. эгелээш, Суг-Аксы ортумак школазынга тыва дыл, төөгү эртемнерин башкылап ажылдаан. Алызындан-на, ачазындан көрүп, билип алганы-биле чазаныр, уран-шевер, баянга ойнаар болгаш чурук, ыры кичээлдерин база башкылап чораан. 1990 ч. бээр амыдыралының сөөлгү чылдарынга чедир Сүт-Хөл кожууннуң өөредилге килдизинге методист башкы болуп ажылдаан. Ол школачы чылдарында-ла шүлүк бижип эгелээн, ооң баштайгы шүлүү 1959 ч. «Тываның аныяктары» солунга парлаттынган. Ооң шүлүктери республика солуннарынга, «Улуг-Хем» альманагынга, «Дамырак» чечен чогаал чыындызынга удаа-дараа үнгүлээн. 1975 ч. бээр Сүт-Хөл кожууннуң «Хемчиктиң чалгыглары» деп чечен чогаал каттыжыышкынының эгелекчилериниң бирээзи. Школага «Анай-Хаак» аттыг чечен чогаал бөлгүмүн тургузуп алгаш, чогаалга сонуургалдыг өөреникчилерни хаара тудуп, арга-сүмезин берип, хөй чылдарда удуртуп келген. Чогаадыкчы кывыышкын-биле шудургу ажылдап келгениниң түңнелинде «Дүжүт шөлү» деп баштайгы ному 1979 ч. чырыкче үнген. Дараазында «Каргыраа» (1987) деп ному парлаттынган. Шүлүктериниң кол угланыышкыны – чаштар делегейи, төрээн чуртунга ынаа, бойдусту чарашсынып, камгалаары. Чаң-оол Ондар тыва уруглар чогаалынга балалбас исти арттырып, ону суртаалдаарынга, деткииринге улуг үлүг-хуузун киириштирип чорааннарның бирээзи. «Күш-ажылдың хоочуну», Суг-Аксы суурнуң Хүндүлүг хамаатызы чораан Чаң-оол Дозур-ооловичиниң адын мөңгежидип, Кара-Чыраа көдээ ном саңын адааш, мемориал тураскаалын кылган (2024). Чогаалчынын уруу Аясмаа Чаң-ооловнаның сактыышкынындан: «Бистиң ачавыс, Ондар Чаң-оол Дозур-оолович, бир дугаарында улуг башкы кижи чораан. Ол ажылы дээнде дүне-хүндүс дивейн, уйгу-дыш чок ажылдап, баштайгы өөреникчилерин аалындан безин аъттыг сүрүп, өөредип чораанын чугаалаар кижи. Ол кайгамчыктыг хөглүг, ажылгыр-кежээ, чонзурак, чаштарга ынак башкы. Кижиниң салым-чаяаны чаңгыс талаже угланган болур, а ачавыстың шевери аажок, алдын холдуг кижи, чазаныр, чуруур, шеверлээр, баяннаар. Аскы-сөзү чечен-мерген, шүлүк чогаадырда үр-даа боданып олурбас, чоок кижилериниң дугайында дыка таарыштыр шүлүктей кааптар. Ооң ажылы чүгле хүндүс эвес, колдуу дүне, улус удуй бээрге чогаалын бижиир турган. Боду парлаар машиналыг, оозунга олуруп алгаш, парланып-ла эгелээр. Өг-бүле туткаш, чуртаан ынак эжи, Ондар Ольга (Партизан) Хаяевна, ооң ёзулуг чөленгиижи болгаш деткикчизи. Олар чурттап эрткен үезинде беш оолдуг, ийи кыстыг болганнар. Бистер, ажы-төлү, шак-ла мындыг кайгамчыктыг үлегерлиг башкыларның төлептиг өг-бүлезинге төрүттүнүп келгенивиске бурганга өрү тейлеп чоруур бис». Бичии Чечек Бичии Чечек чаптанчыг-ла Бирээни-ле сонуургай бээр. Угбазынга маңнап кел-ле, Улай-улай айтыра-дыр: – Карактарның херээ чүү деп? – Карак дээрге дураннар-дыр. – Кулактарның херээ чүү деп? – Кулак – дыңнаар телефон-дур. – Думчук чүге херек чүвел? – Думчук тынар аппарат-дыр. – Аккыр диштер чүге херек? – Аъш-чем дайнаар машина-дыр. – Ааста дылдың херээ чүү деп? – Амдан билир илбичим-дир. – Адыр холдар чүге херек? – Ажыл кылыр айбычылар. – Буттарыңның херээ чүл аан? – Мунуп чоруур машинам-дыр. – Борбак баштың херээ чүл аан? – Бодал бодаар чаңгыс чер ол. Угбам шупту билир-дир сен Уруглардан айтырайн дээш, Хаак аъдын мунувуткаш, Караңнадыр ыңай болган. * * * Кырган