Рубрика «Тывавыстың төлептиг кижилери»: Байыр-оол Монгуш Сендажиевич. — 6 августа 2026 г. в 07:36:27.504
Рубрика «Тывавыстың төлептиг кижилери»: Байыр-оол Монгуш Сендажиевич. Байыр-оол Монгуш Сендажиевич 1939 чылдың октябрь 17-де ТАР-ның Барун-Хемчик кожууннуң Кызыл-Тайга деп черге төрүттүнген. 1949-1953 чылдарда Кызыл-Тайганың эге школазынга, ооң соонда Хөнделең (1953-1954), Ак Довурак (1954-1956), Аксы-Барлык (1956-1959) ортумак школаларынга өөренип турган. Хөнделең ортумак школазын дооскаш, геолог-шинчилел экспедициязының киржикчизи турган. 1959 чылдың октябрь 6-дан 1962 чылдың сентябрь 5-ке чедир ССРЭ-ниң Камгалал яамызының Оожум океан флодунуң шериг тудуг кезектеринге шериг албанын эрттирген. Оожум океан флодунуң тергиин шериг тудуг ротазының комсомол организация бюрозунуң секретары турган. Оожум океан флодунуң командылакчызының 1961 чылдың февраль 27-ниң дужаалы-биле ССРЭ-ниң Камгалал яамызының Шериг тудуг талазы-биле тергиин деп херечилел-биле база «Шериг тудуунуң тергиини» деп хөрек демдээ-биле шаңнаткан. 1962 чылда «Советский воин» журналга (№ 9) Байыр-оол М.С. өске ийи шериг-биле кады бирги арынында чуруу унген. Оожум океан флодундан демобилизациялааш, 1962 чылдың октябрь 13-те «Тываның аныяктары» солуннуң редколлегиязының литературлуг ажылдакчызы кылдыр ажылдап эгелээн, бир чыл эрткенде редакцияның комсомол килдизиниң даргазы кылдыр томуйлаан. 1964 чылдың сентябрь 1-ден 1968 чылдың июль 31-ге чедир Хабаровскиниң партияның дээди школазынга, журналистика салбырынга өөренип турган. 1968 чылдың август 19-та «Тываның аныяктары» солуннуң редколлегиязының харыысалгалыг секретары албан-дужаалга томуйлаан, а ийи чыл эрткенде, 1970 чылдың октябрь 15-те, солуннуң кол редактору кылдыр бадылаан. 1973 чылдың февраль 12-де ВЦИК-тиң Төп Комитединиң «Комсомолга идепкейлиг ажылы дээш» демдээ-биле шаңнаткан, а 1973 чылдың январь 18-те Дээди Совет АССР-ниң Президиумунуң «Хүндүлел бижии-биле» шаңнаткан. 1973 чылдың сентябрь 1-ден 1976 чылдың август 11-ге чедир КПСС-тиң Төп Комитединиң чанында Ниитилел эртемнериниң академиязынга аспирантурага өөренип, философия эртемнериниң кандидады деп диссертациязын камгалап алган. 1976 чылдың август 16-дан 1978 чылдың январь 31-ге чедир «Шын» солунга редакторнуң оралакчызынга ажылдап чораан. Бодунун шынчы ажылы дээш Совет Эвилелиниң үш дакпыр Маадыры Покрышкинниң өмүнээзинден ДОСААФ ССРЭ-ниң Хүндүлел бижии-биле база үнелиг белектер-биле шаңнаткан. 01.02.1976 чылдан 18.08.1978 чылга чедир Кызылдың күрүнениң педагогика институдунга ажылдаан. Марксизм-ленинизм кафедразынга улуг башкылап, педагогика факультединиң деканы, 19.06.1984 чылда марксизм-ленинизм кафедразының доцентизи кылдыр соңгуттурган. 25.08.1986 чылда ТНИИЯЛИге ажылдап шилчиткен. Социология секторунга улуг эртем ажылдакчызы, төөгү болгаш этнография секторунуң эргелекчизи, этносоциологтуг бөлүктүң удуртукчузу бооп ажылдаан. 02.04.1990 чылда Республиканың педагогика университединиң социал эртемнер кафедразының эргелекчи албан-дужаалынче шилчиткен. Сөөлүнде ол педагогика өөредилгезин хөгжүдер институдунуң эртем секретары бооп ажылдап турган. 02.10.1996 чылда өске ажылче шилчидер дээш албан-дужаалындан хосталган. 1996 чылдың октябрь 9-тан 1998 чылдың декабрь 1-ге чедир Тыва Республиканың парлалга болгаш информация талазы-биле күрүне комитединиң даргазы турган. Оон радиодамчыдылга студиязынга редакторлап ажылдаан (1998-2004). 2004 чылдың март 1-де ТИГИ-ниң кол бижик фондузунуң удуртукчузу кылдыр томуйлаан. Сөөлүнде ол социология секторунга улуг эртем ажылдакчызы, социология секторунуң эргелекчизи болуп ажылдаан. 2015 чылдың апрельде ону ажыглалдыг политологияның удуртукчу эртем ажылдакчызы албан-дужаалче шилчиткен. Тыва Республиканың Чазааның Баштыңының 32 дугаарлыг Чарлыы-биле 2009 чылдың февраль 6-да Тыва Республиканың Алдарлыг ажылдакчызы деп хүндүлүг атты тывыскан. Тыва Республиканың Баштыңының Чарлыы-биле 2015 чылдың февраль 6-да «Кызылдың үндезилеттингениниң 100 чылы» юбилейлиг медаль-биле шаңнаткан. 2017 чылдың сентябрь 07-де Кызыл хоорайның төлээлекчилер Хуралының депутаттарының шиитпири-биле «Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы» атты