ШЫН
ШЫН ШЫН 28 мар 2026 в 16:00 | СОНУУРГАКТАРГА | 💥Байкалдың нерпалары 📢Байкал хөлдүң нерпаларының дугайында чон аразында тарап турар дамчыыр чугааларны Иркутск экологтары буруу шаап, оларның хөлге ажык-дузазының дугайында тайылбырны берген. Регионнуң эртем-шинчилел институттарының специалистери «Байкал хөл» фондузу-биле кады дараазында 5 айтырыгга тодаргай харыыны берген: 1. Нерпаны чүгле Байкалдың ылгавыр демдээ кылдыр санавас херек. Шынында олар бүдүн экосистеманың эң бажында турар эң улуг хыдыкчы амытаннар болур. Суг амытаннарының бот-боттарын тудуп чиир «илчирбезиниң» хааны болбушаан, кадык экосистеманы олар тудуп турар. 2. Нерпа бар болза-ла, хөлдүң байдалы эки деп санаары шын эвес. Экологтарның санап турары-биле алырга, хөлдүң өскерлиишкиннери дораан эвес, а чоорту болур. Ынчангаш элээн үр хайгаарап, шинчилээр апаар. 3. Нерпа кандыг-даа байдалга дораан чаңчыга бээр амытан эвес-тир. Ол сугнуң хириге бергенин, чиир чеминиң өскерли бергенин дораан билип каар болгаш баксырай бээр. 4. Шинчилел ажылдары чорудар дээш, эртемденнер нерпаларны үргүлчү тудуп ап турар деп чугаа база шын эвес. Амгы үениң сайзыраңгай аргаларынга чурукка, видеога тырттырып тургаш хайгаараары, истерин шинчилээри болгаш камералар дузазы-биле шинчилел чорудары хамааржыр. Техниктиг дериг-херекселдер ачызында оларны үргүлчү тудуп ап, хөлден уштуп, хилинчектээр ажылдар читкен. 5. Нерпаны шинчилээри дээрге-ле чүгле ол дириг амытанның чаңгыс бодун өөренип көөрү эвес бооп турар. Ону дамчыштыр хөл суунуң шынарын, балыктарның кайы хире өзүп-көвүдеп турарын болгаш климаттың салдарын шинчилеп турар. Нерпа – Байкал хөлде турумчуп чурттаан, Россияның Кызыл дептеринче киир бижиттинген чаңгыс борбак сүт чемиштиглер аймаа. Ооң тывылган ук-төөгүзү эртемденнерге ам-даа тывызык бооп артпышаан. Амгы үеде оларда эдержилге сезону чоруп турар. Баштайгы чаш нерпалар март төнчүзүнде көстүп эгелээр. / Интернет четкизинден Идегел МОНГУШ белеткээн. Чурукту ГигаЧатка чуруткан. “Шын” №11 2026 чылдың март 26 Показать ещё ШЫН ШЫН 28 мар 2026 в 18:00 💥Бантиктиг кыстар чараш 📢Баштың дүктерин салгын-хатка салбараңнавас кылдыр бөле тудуп, шарып, баглаар чашкы үевистиң бантик деп өң-баазын кожааларының төөгүзү узун. Ол Ортаа вектер үезинден-не билдингир турган. Бурунгу Кыдат, Египет, Греция, Римге ажыглаттынып турган чаъшты чараштыр эдип, кыс кижиниң овур-хевирин каастап чораан бантиктер Россияга он сески чүс чылда тыптып келген. Бантикти чуга капрондан, торгудан, органзадан, атластан дилиндек узун кожаалар кылдыр кезип, узун чаъштар өрүүрүнге, баштың тейинге чараштыр борбактааш, аян киир каастаарынга ажыглап турган. Чээрбиги чүс чылдың ийиги чартыындан тура ССРЭ-ге бантик кем чок арыг сеткилдиң демдээ, чашкы үениң чарылбас кезии апарган. Бистиң школачы чылдарывысты ак, кызыл, сарыг, ногаан, көк бантиктер каастап чораан. Садыгларга оларны метр-биле хемчээп садар. Кандыызы турбаан дээрил: шала чиңге, шору калбак, кыдыглары алдынналып турар, чараш чуруктарлыг, көстүр-көзүлбес угулзаларлыг, ак бантик боорда, кызыл, кара азы көк борбак шокарларлыг, кыдырык (гофре), суук – чечектеп алырга, халбыйып батпас, турум – чечээн узадыр сула салып бадырыптар чымчак... Капрон бантикти каракка туткаш, хүнче азы сайгылгаанче көөрге, челээштиң чеди өңү көстүп келир чүве болгай. Кижиниң авазы хоорайлаан санында чаа-чаа өңнерлиин садып эккээр. Материалы база аңгы-аңгы болгулаар. Үш-дөрт кыстыг болза, кижи бүрүзүнге аңгы кылдыр садар. Колдуунда бир чартык метр кылдыр ийи үзе кезип алыр үш метр бантик садып эккээр. Кескен ужун удазынналбазын дээш, от-биле чиртип алыр. Сактып тур боор силер: бирээзи тудуп бээрге, бирээзи өрттедир. Турум эвес бантик кыдыын өрттедип турда, эглип баткаш, өрттени-даа бээр ийик чоп. Чуп-чуп, изиг илиир-биле базар. Эмин эрттир изидипкен илиир-биле үзе чиртип-даа алыр чүве ийин. Чуггаш, базып каан арыг бантиктерни шифоньер эжииниң иштии талазында быжыглап каан аскыышка дургаар азып алыр. Шкафты ажыдарга-ла, өңгүр чараш бантиктер хөлбеңейни-ле бээр. Хеп шкавында ындыг аскыыш чо