Ат көмүүтүн отой ыккый ойуур быыһыттан, туох да тутуута көстүбэт сириттэн Василий Попо...
Ат көмүүтүн отой ыккый ойуур быыһыттан, туох да тутуута көстүбэт сириттэн Василий Попов булбут. Ат көмүүтэ дьахтар атаҕар, биир линияҕа 19.5 м ыраах сытар. Дьахтар көмүүтүгэр баар ат сэбэ толорсон биэрэринэн, оҥоһуута маарыннаһалларыттан, аттыгар атын көмүү суоҕуттан бу дьахтар ата диэн быһаарбыттар. Ат сааһа биэһиттэн кыра диэн буолбут. Ат ииҥҥэ 0.8 дириҥнээх, 2.15+1.0 м иэннээх былаахы эргиирдээх, 7 бэрэбинэ сабыылаах тэбиэк иһигэр уҥа ойоҕоһунан сытар. Аттыгар сэргэ эмэҕирбит тобоҕо баар. Ат 5 ойоҕоһун сыттаҕына быһа охсон ылбыттар. Сүүһүгэр охсон өлөрүү суолун төбөтүттэн булбатахтар. Өссө биир улахан мөккүөрдээх боппуруос, сахалар Бүлүүгэ хаһан кэлбиттэрэй диэн боппуруоска үлэлиир учуонайдар эмиэ сэргииллэр. Учуонайдар элбэх хаһыылары кытта үлэлээн баран, араас түмүктэри оҥорор буолуохтаахтар. Саха сиригэр ат көмүүтэ элбэх, 4-түү аты көмпүт түгэннэрэ бааллар. Ат сыаналаах уонна аһара наадалаах буолан, кыанар дьон аттарын көмөллөрө. Ол саҕана киин нэһилиэктэргэ эрэ сайдыы баара диэн кэпсээн баарын биһиги төрүттэрбит кимтэн да куотан кэлэн манна айахтарын эрэ туһугар бүгэн олорботохторун, нуучча кэлиэн иннинэ Аан дойдуну кытта сибээстээх, 1000 км ыраах сытар Чурапчылары кытта аймахтаһан олорбуттарын Марбабыт барахсан кистэлэҥэ дакаастыыр. Наталия Степановна кинигэтиттэн историяны арыйан көрдөххө, 1632 с. Саха сиригэр саҥа нууччалар кэлбиттэрэ. 1643 с. дьааһах хомуллар испииһэгэр Дегудер Бордонов баар (Сахалыыта Бордоҥ уола Дэбидэр), олорор сирдэрэ Бордонская волость. Барыта 38 киһи, ол иһигэр Дэбидэр оҕолоро Гесел уонна Бубан. Бордоҥ баһылыга Бойдуон Бүлүүгэ 1651 с. уоспаттан өлбүт. Ол диэки уоспаттан күрэнэн тиийбиттэр, уоспаттан элбэх киһи өлбүт. 1667 с. Мазар Бозеков ыраахтааҕыттан туруорсуутунан саха тойотторун былаастара үрдээбитэ, сурукка кинээс диэн суруллар буолбуттара. Дэбидэр уолаттара 1671-1672 сыллааҕы дьааһахтарын Өлүөхүмэ остуруогар төлөөбүттэрэ, билиҥҥи Бордоҥмут сиригэр дьэ олохсуйбут курдуктар. Дэбитэр сиэнэ Улахан Көккөй улахан аҕа ууһун төрдө буолбута. Көккөйдөр Марбанан, Киирэбинэн, Улгумданан олорбуттар. Марбаҕа көстүбүт эр киһи туох эрэ улахан дуоһунастааҕын бэчээттээх биһилэҕиттэн быһаарбыттар. Бэйэтин кэмигэр байан-тайан, салайан олорбут киһи буолуохтаах. Сурукка киирбитинэн бастакынан 1771 с. бэчээт ылбытынан Быйына Идэлгин Бордоҥ кинээһэ биллэр. Хаартыскаҕа 1890 с. итинник биһилэхтэри Бордоҥҥо тутталлара көстөр. Французтарыҥ көмүүнү Бордоҥ историятын арыйар эрэ буолбатах, Саха сирин культуратын памятнигын курдук сыаналаабыттар. Марба көмүүтэ Бүлүү сүнньүгэр биир саамай былыргы көмүү буолар. Радиоуглероднай лаборатория (вероятность 84%) көрдөрүүтүнэн 1510 – 1670 сыллар быыстара. Хоруол Вильгельм III 1663- 1709 с.с. куттарбыт манньыаттар бааллара, ким да мөккүспэт дьиҥнээх дакаастабыллар. Монголияны кытта биир көмүүлэр түгэннэрэ баара, таҥаһа сороҕо Бурятияны кытта сибээстээҕэ, дүлүҥҥэ көмүүлэр Алтайга бааллара 1689-1728 сылларга Нерченскэй атыы-эргиэн киинэ Кяхтигэ кэлбитин кытта эмиэ сибээстииллэр. Ол кэмҥэ ити дойдулары кытта чугас сибээстээх олорбуттара Бүлүүгэ улахан сайдыыны аҕалбыта буолуо дииллэр. Бу олоххо туох да суолтата суох буолбат, үйэлэр быдан улаҕаларыттан өбүгэлэрбит тустарынан киһи сөҕөр былыргыта арыллан кэлбитэ мээнэҕэ буолбатах буолуо. Марба эбэбитигэр сүгүрүйэн, көрдөһөн, манна олорон ааспыт Бордоҥнор төрүттэрин арыылаах алаадьынан айах тутан ааһарбыт ытык иэспит буолар. Өбүгэлэр араҥаччалыыр өйөбүллэрэ түһэн айылҕабытыгар үчүгэйдик дьайыа, дириҥ силистээх историябытын сэргиирбитигэр, инники олохпутугар бигэ туруктаах буоларыгар көмөлөһүө диэн эрэллээх буолуохтаахпыт. Виталий Николаев, Бордоҥ.