ыһаарыламмыт собото сөхтөрбүт. Бэрэҕэ Дора Ефремовна ученайдары үүтүнэн, сүөгэйинэн бо...
ыһаарыламмыт собото сөхтөрбүт. Бэрэҕэ Дора Ефремовна ученайдары үүтүнэн, сүөгэйинэн босхо хааччыйбыт, өссө кымыһа, лэппиэскэтэ. Даша бейсболка, сэлээппэ кылынан баайан бэлэхтээбит. Французтар нэһилиэк олоҕун-дьаһаҕын кытта билсэн, аһылыктарын амсайан аһара астыммыттар. “Булгунньах 1“ - эр киһи көмүүтэ. Бу аатынан отчуокка Марбаттан көстүбүт эр киһи көмүүтэ киирбит. Үрдүгэр 13 бэрэбинэ эргиирдээх 4.14+1.70 м. мэҥэ мас тутуу баар. Хоруоптара диэни дүлүҥү хайытан баран оҥо хаһан оҥорбуттар уонна моойдоон баран талаҕынан холбуу баайбыттар. Маннык көмүүлэр Алтайга бааллар эбит. Эр киһиэхэ хоруобун үрдүгэр сүгэтэ (нууччалыы быһыылаан саха уустара оҥорбуттар), хочулуога, быһаҕа, ыҥыыра, ох саата бааллар. Быһаҕа саха быһаҕар маарыннаабат. Ыҥыыра хатыҥ, алтан састааптаах пластинкаларынан киэргэтиллибит. Өссө 1 батыйа, 7 тимир төбөлөөх оноҕостоох ох саа, мас кыймыы уонна араас хаһаайыстыбаннай тэриллэр. 40-60 саастаах, таҥаһыттан көрдөххө нууччалары кытта сибээстээх кыанар баай киһи. Туох эрэ улахан дуоһунастааҕын бэчээттээх биһилэҕиттэн(перстень-печатка) быһаарбыттар. Түүлээх сыттыктаах, сырайа кииһинэн сабыллыбыт, киис истээх сылгы тириититтэн бэргэһэлээх. Бэргэһэтэ 9.2 см диаметрдаах алтан диискэ киэргэллээх, уһун киис сонноох, биэтэһэ эмиэ киис тириитэ. Кытыылара саһыл тириитэ киэргэллээх. Тимир киэргэллээх, бирээскэлээх курдаах. Ырбаахыта Кытай солкотуттан тигиллибит. Тирии ыстааннаах, тобугар дылы тирии сутуруолаах, атаҕар таба этэрбэстээх. Арамачыыһынан ыалдьыбытыгар тиийэ араас чинчийиилэр толору барбыттар. Булгунньах 2 - дьахтар уҥуоҕа. Манна 30 -тун ааспыт кэргэннээх дьахтар таба тириитигэр сытар. Үөһээ тутуулара үчүгэй буолан уонна туоһунан саппыттара таҥастара хараллалларыгар туһалаабыт. Хоруобун таһыгар туос кытыйаларга үүт, эт аһылыктары укпуттар. Ол үрдүгэр тимир тутаахтаах алтан хочулуок, иһигэр 19 см уһуннаах токур луоска баар. Араас алтан пластиналарынан, тимиринэн бараан муоһун курдук быһыылаах эҥин, элбэх араас киэргэллэрдээх ыҥыыра баар. Дьахтар сырайын киис бэргэһэннэн саппыттар. Таһа сиэгэн (росомаха), иһэ саһыл тириитэ, тимиртэн күн-диискэ, 16 см уһуннаах хоруоҥканан киэргэтиллибит кулгаахтаах бэргэһэлээх. Моонньун тула киис кутуругуттан уһун моойторуктаах. Бастакы соно – тирииннэн бөҕөргөтүллүбүт, тимир курдаах саһыл сагынньах. Ол иһинэн сарыы (из дубленой кожи) бууктаах сонноох. Бу сон Кытай хоруоҥкатынан толору киэргэтиллибит. Кытыылара кииһинэн тигиллибиттэр. Аллараа өттө 20-чэ жетоннарынан киэргэтиллибит. Мантыларыҥ Англия хоруолун Вильгельм III 1663- 1709 с.с. куттарбыт манньыаттара эбит, өссө биир арааһа 1663-1694 с.с. кутуллубуттар. Бу сон иһинэн киис уонна солоҥдо солбуһа сылдьан тигиллибит (чередующие) истээх, көхсө хоруоҥкалаах сукуна түһүлүк сон. Ол иһинэн араас киэргэллэрдээх кыабака, ол аннынан хоруоҥкалаах сыалыйа. Дьахтар элбэх үрүҥ көмүстэн да симэхтээх-киэргэллээх, хаҥас өттүгэр хоруоҥканан киэргэтиллибит кыыннаах быһахтаах. Оттото мас, икки өттө тайах муоһуттан кыһан оҥоһуллубут киэргэллээх атын кыймыыта уҥа илиитин таһыгар сытар. Маннык киэргэллэр 1689 – 1728 сыллардаах атын көмүүллэргэ бааллар эбит. Марба дьахтарын кыабаката Чурапчыга 2006 с. көстүбүт 1728 сыллаах ”Кыыс Оонньуохай” диэн көмүүгэ баар киэргэргэ аһара маарынныыр. Марба кыыһын ДНК -та Чурапчылардыын биир эбит. Биһигиттэн 1040 км ыраах сытар Болтоҥо нэһилиэгиттэн кийиит буолан кэлбит кыыс буолуо диэн сабаҕалааһын баар. Булгунньах 3, - ат көмүүтэ.