Марбабыт барахсан кистэлэҥэ.
Марбабыт барахсан кистэлэҥэ. Аан дойду үрдүнэн биллэр “Nature“ суруллубутунан омук уонна француз учуонайдара Саха сиригэр 2002-2018 с.с. киин, Бүлүү умнаһынан, хоту улуустарынан 105 көмүүгэ үлэлээбиттэр. 59 эр киһи, 46 дьахтар геномун чинчийбиттэр. Туох түмүгү оҥорбуттарын историческай билим дуоктара, профессор Розалия Бравина сырдатта. Бастакытынан саха өбүгэтэ икки төрүттээх: төрүт олохтоох норуоттар уонна кэлии киин-азиатскай(тюрк) омук. Бу бырассыас 1100 уонна 1250 сыллар ыккардыларыгар буолбут уонна 1210-1400 сылларга саха омуга үөскээбит. Генетика өттүнэн урукку сахалартан туох да уратыта суох ыраас генофонданы аныгы сахалар тутан хаалбыппыт. Өр сыллаах үлэлэрин түмүгэ дьэ тахсан эрэр эбит. Бордоҥҥо Саха - Франция учуонайдарын археологическай экспедицията 2008 с. үлэлээбитэ. Манна Тулуза университетыттан Эрик Крубези салайааччылаах 6 француз учуонайдара, ол иһигэр генетиктар бааллара. Егоров Николай Егорович баһылыктыырын саҕана Бордоҥ дьаһалтатыттан экспедицияҕа представитель уонна сирдьит быһыытынан Петров Валерий Кириллович сылдьыспыт. Ону бэҕэһээ сылдьыбыт курдук сиһилии кэпсиир, үлэлээбит учуонайдар ааттарын толору билэттиир. Валерий кэпсииринэн, барыта быраабыланан, массыыналарыгар укта сылдьар уот биэрэр станцияларынан пылесос холбоон үрдэрэн, сиидэлээн, щеткалаан бачыыстаахтык баҕайытык үлэлииллэр, биир слойу хаһан баран хаартыскаҕа түһэрэн, дөкүмүөннээн иһэллэр эбит. Кирилловичтан ДНК-тын эмиэ ылбыттар, сахаҥ хаана аҕыйах эбит, диэбиттэр. Валерий кэпсээниттэн мин экспедиция туһунан сэргээммин Дьокуускайга кэлэммин үлэлэрин ирдэстим. Марбаҕа үлэлээбит учуонайы Василий Васильевич Поповы атын музейга үлэлии көспүттэрин да иһин булан, киниттэн французтар французтыы таһаарбыт отчуоттарын билистим. Отчет 138 страницалаах, ол сыл атын сиргэ үлэлээбиттэрэ эмиэ киирбиттэр. Отчуот иннин Марба баай хотунун уруһууйа киэргэтэр. СВФУ иһинэн 3 этээстээх Археология уонна этнография музейын салайааччыта Алексеева Лия Ленгвардовнаны көрүстүм. Марбаттан булуллубут матырыйааллар манна музей запаснигар хараллан сыталлар, көҥүллээх ученайдар эрэ киирэн үлэлииллэр эбит. Бордоҥ администрацията быйыл улууска “История сыла” биллэриллибитинэн сибээстээн музейга Заявка суруйан мин запасникка киирэрбэр көҥүл ылла. Өр күүттэрбиттэрэ эрээри, кэлбитим матырыйааллары барытын миэхэ көрдөрөр курдук бэлэмнээбиттэр, целлофанынан сууланан, анал пластиковай дьааһыктарга хараллан сыталлар. Төһө да үчүгэй усулуобуйаҕа сытталлар салгыҥҥа тахсыбыттарын охсуута элбэх диэн быһаардылар. Бордоҥнор экспедиция үлэһиттэрин аһара үчүгэйдик көрсүбүттэрин иһин махтанан музей саламтата французтар отчуоттарын нууччалыыга бөрөгүөттэтэн уонна элбэх электроннай хаартыскалары администрацияҕа анаан биэрдилэр. Балар киэҥ эйгэҕэ тахсаллара биһирэммэт эбит, ким сэргиир кэлин олохтоох музейга киирдэҕинэ билсиэххитин сөп. Уонна тоһоҕолоон эттилэр, “Матырыйааллар туох да куһаҕаны аҕалбаттар, тугу да санааҕытыгар тутумаҥ. Сиэри-туому тутуһан үлэлиибит, куһаҕан баара буоллар бастаан алдьаппыт дьоҥҥо биһиэхэ биллиэ этэ. Биһиги саха олоҕун кэрчиктэрэ отой сүтүөҕүн, кэнники көлүөнэлэргэ харыстаан хаалларабыт“- диэтилэр. Биһиэхэ тарҕаммытынан, французтар көмүүлэри спутнигынан булан кэлэн хаспыттара диэн кэпсэл баара. Дьиҥнээҕэр оннук буолбатах, аһара элбэхтик шубунан анньан Марбанан, Улгумданан, Бэрэнэн, Хомустааҕынан өр көрдөөн булбуттар. Отчуоттарыттан көрдөххө Landsat спутник хаартыскаларын кырдьык туһаммыттар эбит. Былыр дьон түөлбэлээн олороругар сөптөөх улахан күөллэрдээх, халыҥ ойуурдаах, от үүнэригэр сииктээх алаастардаах диэн, Бордоҥу элбэх нэһилиэктэртэн сөпкө талан кэлбиттэр эбит. Василий Данилович Бордоҥ туһунан үһүйээннэри кэпсээбитин французтар отчуоттарыгар киллэрбиттэр. Элбэх киһи кэлэн экспедиция үлэтин билсибиттэр. Люция Прокопьевна французтыы кэпсэтэр буолан, французтары нэһилиэк ыалларынан сырытыннарбыт. Ордук Галина Егоровна саламаата, убаһатын ойоҕоһо, саҥыйахтаах алаадьыта,