Специальная библиотека РТ для незрячих и слабовидящих
Образование · 20 июля 2026 г.
аалывыс артында улуг даг кырынче үндүр кылаштаткаш, дедир бадырып келир сен бе? – деп э... — 20 июля 2026 г. в 08:18:14.008
аалывыс артында улуг даг кырынче үндүр кылаштаткаш, дедир бадырып келир сен бе? – деп элдепсинген, бүзүревээн кижи бооп мегеленип айтырган. Карачал дүште-даа чок шайын ижип, чаглыг эъдин дайнап ора: – Бүзүревес болзуңза, бараалы че! – дээш, чемин чедир чивейн туруп келген. Оон-моон улус оларны «Соксаңар, барып-барып улуг хайыраатыны оюнга, маргышка киирип канчаарыңар ол» деп чадап каан. Иелээн сөктүнчүп алгаш, байның аалынче чоруп кааннар. Байның аалынга чедип чорда, дүъш эртип, хүн кудулап эгелээн. Байның өөн чөпшээрел дилеп, чөдүрүп кирип, дыңнап калзын дээш, тепсенип тургаш киргеннер. Бай өөнде дөр бажында тавында саадап каап олурган. Кадыны келгеннерни хүндүлеп, чүък баарынче олуртуп, саржаглыг, арбай далганы холаан сүттүг шайын куткан иргин. Бай келгеннерни сонуургап: – Кайыын келдиңер, чүнү сураглап, чүнү чугаалаксап келдиңер – деп-тир. Карачал чугааның эгелеп алыр аянын тып чадап оргаш, чугаазын эгелээн. – Хүндүлүг хайырааты, келген ужурувусту ажыт-чажыт чокка сөглеп берейн. Бистиң чурттап орар черивис, чуртувус кайгамчык каас-чараш оран. Ону эргий базып, магадап чоруксаа кээр – деп ара соксап калган. Бай баштай элдепсине бергеш, бо чүнү чулчуруп орары ол мооң кылдыр бодангаш: – Карачал кижиниң угааны ол хирени бодап турар апарган, оон ыңай чүнү бодадың, эрге-дужаал бодавадың бе? – деп доңгун-даа бол, кыжыра аарак хей каткызын тадыладыр каттырбышаан айтырган. Карачал чыда дүжүп тейлеп: – Ону бодаар тудум, сагыштаарын безин дидинмес-тир мен, хайырааты! Мээң бодалым көңгүс өске ийин – дээрге, ам кээп бай чымчап: – Ындыг болза эки-дир. Өске деп чүнү ынча дээриң ол, оол? – дээш, шала сөгедексей олуруп алган. – Силерге аалдап, моорлап келген ужурувус – дээш, холу-биле өг дөрүнче айыткаш, – аал-чуртувустуң соңгу чүгүнде турар ыдык улуг даавыстың кырындан төрээн черивистиң делгемнерин, аал-коданывыстың, мал-маганывыстың хөйүн, чаражын көрүп көрген болзувусса деп келгеним ол ийин, хайырааты – дээш, чавыс бадып тейлээш, чугаазын уламчылаан. – Бодум ынаар үнер дээш дидинмедим, улуг хайыраатыны чалавайн, хүндүлевейн үне бээр болза, көк дээр хөлбеш дээш, кырымга дүжер. Ынчангаш силерге келгеним бо, хайырааты – дээш, оон-даа чавыс бадып сөгүрген. Байның карактары чырып, иштинде «Шынап-ла, чуртумнуң каазын, малымның хөйүн, аал-коданымның чаражын бедик дагже үнгеш көрейн адырам. Бо карачал шын чүве чугаалап олур» дээш: – Меңээ келгениң эки-дир, мени чалааның оон-даа эки-дир. Хүн ашты чорук херекти бүдүрбес болзувусса, дүн дүжер деп барды – дээш, кулдарын кыйгыра бер- ген. – Ээй, кайда бардыңар, хүн ашты! Аът-хөлдү белеткеңер, аъш-чемни хүнезин кылдыр сугуңар – дээш, туруп келген. Шивишкиннери куураңнадыр маңнашкан соонда, кончуг аътты баглаашка баглап, ужа-төштү хүнезин кылдыр барбалап кааннар. Ол өйде карачал байны түредир деп кажар аргазын утпаан. – Хүндүлүг хайырааты, бедик, ыдык даавыстың кырынче чадаг, оожум дыштанып чорааш үнзүвүссе кандыг ирги. Хая көрнүп келгеш, карак четпес делгемнерин көрүп, аъш-чемниң үстүн чажып, чемненип чорааш – деп сүме каткан. – Оо, бо оол черле мерген угаанныг кижи-дир. Чөптүг-дүр, ынчаалыңар харын – дээш, семизин ууп чадап, ак өөнден үнүп келген. Бай ара-албатызын эдертип алгаш, дагже үнүпкеш, эдээн эртип чоруй эгиштеп, тыныштап-ла эгелээн. Ону билгеш, карачал хөөктүрүп: – Хайыраатывыс тура дүшпес-ле-дир, арта улустуң мурнунда чоруур. Чедип чадап чор мен – деп көгүткен. Бай ол көгүдүгге алзып, бодун улам албадап, эгиш-тыныш чораан. Ынчалза-даа иштинде «Хейде бо кончуг кулугурнуң чугаазын дыңнадым, «каарган кас эдергеш, даванын доңурган» дээр болгай, аъдым мунуп алыр чүвемни» деп иштинде халактап, ара соксап каар дээрге, бир эпчок боорга, арайында чораан. А шынында карачал улус бай-шыдалдыг кижини кым мурнаар боорул аан. Дагның белинге чедип чоруй, бай шылаанындан, семизинден ора дүшкен. Карачал ону билгеш: