💥Тывада тывызык базырыктар
💥Тывада тывызык базырыктар 📢“Скиф базырыктар” деп билиишкин-биле археология эртеминче кирген эртен бурунгу хөй базырыктарның аразындан эң улуг базырык Тываның девискээринде. Ооң диаметри 140 метр, девискээриниң хемчээли ийи футбол шөлдеринден безин улуг. Туннуг базырык Бии-Хем кожуунда Чкаловка суурдан ырак эвесте, Туннуг биле Өөк хемнерниң унунда тулааланчак улуг шыкта ол чыдар. Делегейге “Хааннар шынаазы” деп ат-биле сурагжаан Туран шынаазында скиф үезиниң хааннар базырыктарының бирээзи Туннуг базырык. Бо базырыкты археологтар эрткен вектиң 70 чылдарының эгезинде-ле тыпкан. Базырык тулааланчак черде чыдар, ону казып шинчилээринге дыка хөй акша-хөреңги херек боорга, ону казарын археологтар соңгаарладып турган. Орус географтыг ниитилелди бистиң чаңгыс чер чурттуувус Сергей Шойгу удурту берген соонда, Туннуг базырыкты шинчилээринге херек акша-төгерик тыптып, ону 2018 чылда казып эгелээн. Туннуг бистиң эрага чедир IX вектиң ортаа үезиниң базырыы, археология шинчилелдеринге амгы үеге чедир билдингир скиф базырыктарның аразында эң улуг “назынныы” деп эртемденнер тодараткан. Тулаалыг, доң черде чыдар болгаш, ону казары дыка берге, ынчангаш аңаа кым-даа дегбээн, базырык бүдүн-бүрүн арткан болган. Туннуг базырыктың доң чер иштинде ханызындан эрте-бурунгу үениң эт-херекселдери, идик-хеп, ок-чепсээ, ол үениң кижилериниң сөөк-даяа дээш археология шинчилелдеринге билдинмес чүүлдерни археологтар тыпкан. Туннуг базырыктың тургузуу Хааннар шынаазында улуг базырыктардан ылгалдыг болган. Кижилер хөөржүткен кажаа чевеглерни долгандыр дой-довурактан хана туткаш, базырыктың кырынга даштарны төгериктелдир опайтыр чыып каан болган. Туннуг базырыкты казып шинчилээри дыка берге. Ону казып турда, суг тулаадан үнүп кээр. 2018–2021 чылдарда казыышкыннарның үезинде ок-чепсекти, эт-херекселди, хөй санныг кижилер сөөк-даяан тыпкан, оларның аразында бичии уругларның сөөктери безин бар болган. Улуг кижилерниң сөөктеринде согуннарның, чыдаларның, селемелерниң истери – олар тулчуушкунга өлүрткениниң херечизи. Туннуг базырыктан тывылган онзагай чүүлдер база бар. Чижээлээрге, кижи кулаанга дөмейлештир кылган даш сава, Кыдаттың Тан үезиниң чоостары, даштарда хүлер үезиниң чуруктары. Туннуг базырыктан тывылган янзы-бүрү эт-сеп, аъттар дериг-херекселдери, каасталгалар дээш өске-даа чүүлдер Азияның төвүнге шаг-төөгүде чурттап чораан, оон тарап көшкен, төөгүже “скифтер” деп ат-биле кирген аймактарга болгаш оларның культуразынга хамааржыр дээрзиниң херечизи деп археологтар демдеглээн. «Шын» №33 2026 чылдың август 27