💥Хам-Дыт
💥Хам-Дыт 📢Межегейниң Алаак деп черде Кызыл-Арыг деп арга бар. Ол арыгның артыы чарыында кара суг бажы үнген шенекке Хам-Дыт деп сураглыг дыт турган. Будуктары уяланчак тудуш, чоону дээрге ийи улуг кижи куспаа четпес болгаш, бажы кургаг, көөрге коргунчуг-даа. Ол хам дыттың дөрт чүгүнден дөрт узун дыттар олче үзейти көрген. Оон аңгыда он ажыг шивилер ону долгандыр турар. Хам-Дытка Межегей улузу ажы-төлүн, угаан кирип кээрге, албан-биле чедиргеш, тейледир турган. Хам-Дытка улустуң үе-дүптен бээр баглаан кадак-салбаа, пөс-дадаазыны, төкпек дээрге-ле бир-ле салбаргай чүве турган. Оон аңгыда та кайы шагның шеверлери кылган чүве, чес-хола-биле кудуп-шуткаан, ыяш-биле чазаан чеди чүзүн мал шупту турарын көрүп чораан кижи-дир мен. Ол дыттың кызыл чөвүрээзин улус шагдан бээр бичиини картап алыр. Уруг-дарыг сырыңгый бээрге, хайындырып бээр. Ооң чанында үнүп чыдар кара сугну шагдан тура улус чалап ижерин көөр мен. Аскай берген малдарны Хам-Дыттың кара суунуң чанынга баглап каарга, оозу сегий берген болгулаар. Хам-Дытты чылдың-на сумунуң улузу дагып, хам хамнадыр. Аңаа аът чарыштырар, мөге салыр, наадым кылыр. Хам-Дыттың чогум ээзи шагдан бээр ак салдыг ашак кижи дээр. Ол ашак ийи кончуг чараш уруглуг. Ол уруглары Оорга-Ужу, Кужур-Булуң, Каък-Хөл, Дус-Хөл ол ынчаар чоогалар ишти-биле допшулуурлаар болгаш хомустаарлар. Ону дыңнаарынга кончуг ынак. Ынчангаш Хам-Дыт чоогунга кежээ өглерге допшулуур, хомус ойнавас турган. Хам-Дыттан ырак эвеске Эртине-Булак хүрээзи турду. Ынчангаш ол черлерни ыдыктыг чер дээр. Аңаа турган хүрээни база Хам-Дытты хувискаалчы аныяктар ужуруп, узуткап каан. Ооң соонда ол черлерниң кара суглары кадып, кат-чимизи үнместеп, эвээжеп калган. Хам-Дыт кара суунуң хөй балыы чиде берген дижир-дир. Хүрээни үреп, Хам-Дытты ужурган кижилер багай чүвеге таварышканнар. Чүве база ужурлуг чүве-дир ийин. Ол черниң адын анаа эвес Хам-Дыт деп адаан. Долчаңмаа Ончуевна Оюн (1908ч.) Межегейге 1987 чылдың май 6-да бижиткен. Чурукту Тыва улустуң тоолчургу чугаалары деп номдан алган. «Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22