Специальная библиотека РТ для незрячих и слабовидящих
Образование · 20 июля 2026 г.
💥Карачал — 20 июля 2026 г. в 08:17:43.075
💥Карачал Үе-шаг өскерилзе-даа, Үнелели хевээр артар. (Төнчүзү. Эгези № 20 "Шында"). 📢Чогум чүнү сүмелээр сен ынчаш – деп оожургап, чүве-ле бар боларда, чүнү сөглээр эвес деп иштинде бодангаш, кажар бай шенеп, кадыын бодай аарак айтырган. Байның оожургааны-биле деңге кажар карачалдың тыныжы оожургап, арны-бажы орталанып: – Кыдат чуртундан кончуг эки эм-таң Моолга келген дээрге, Моол кирер дээн эжим эрге чагып чыткаш, шары өртектиг эмни эккелдирип алдым. Чоок-кавы аалдарның улузунга бээримге, таарзынганнар, дораан ишкеш, сегий бергеннер. Мен база чаңгыс чипкеш-ле, дораан экирий бердим, улуг хайыраатының кадыкшылы баксырай берген, эм дилеп турар дээрге... – дээш, ара соксап, оон девидээнинден кургаг аксын өйдүктүрүп, хейде-ле куруг чараазын ажыргаш уламчылаан. – Хайыраатызы аарып турда, аар өртектиг эмни чажырып алгаш чыдарга кайын боор дээш чор мен, хайырааты – деп шала чашпаалай аарак чугааланган. Байның карактары чырып, дүрген-не ол эмни алыксап турары шырайындан-на илдең кылдыр көзүлген олурган боду тура халып келген. – Ындыг эм бар деп дыңнаан мен харын. Бодуңда ап чор сен бе? – деп айтырган. Карачал иштинде амырап, ынчалза-даа сүрээдеп: – Чартыын ап чор мен, хайырааты, силерге өргүүр дээш – дивишаан ишти хойнундан ак пөсте камныы кончуг так ораап каан, кадып-даа калган бол, хоюг чымчак хүрең-куу өңнүг эм уштуп эккелгеш, байже сунмушаан, ёзу сагып, күдүк базып, бажын согаш кынган. Бай пөсте эмни дораан сегирип алгаш, камныы кончуг ораашкызын чешкеш, магадап көрген. – Оо богда, кандыг кончуг аас-кежиктиг кижи ыйнаан мен, чажыргаш канчаар, бо чораан назынымда карачал кижини айбылап, кажарлап, бастып чораан кижи болгай мен. А бо күжүрүм боду арга-сүмезин кадып, мээң кадыкшылым дээш сагыш човап чедип келген – дээш, шын-на сеткили-биле өөрүп – Ээй эрлер! Даштын чылгыдан кончуг аътты тудуп бериңер, мөңгүн чүген-чулар, эзер-биле катай бээр силер – деп шивишкиннерин дужааган иргин. Шивишкиннери каш шывыраңнадыр аай-дедир халышкан соонда, аът баглаажынга кончуг дээн сылдыс-шокар аътты мөңгүн-биле дерээш баглап каан. Байның сагыш-сеткилиниң өөрүшкүзүн чүге-даа деңнеп четпези илдең. Оозун чажырза-даа, шырайында көстүп турган. – Оо, бо эмни ишкеш, дораан сегий бергениңер ол!? – деп эм берген кижизин хүндүлей аарак, бирде пөсте эмче, бирде чүък баарында олурган карачалче көрүп айтырган. Карачал иштинде улам амырап каткызы кээп: – Ийе, хайырааты – дээш, каттырыптар часкан. – Эгезинде арай чиктиг амданныг боор чораан, сөөлзүредир өөрени бээр – деп каткызы кээп хүлүмзүрээн. Чанынга олурган эштери эжинче көргеш, хүлүмзүрүп, байже көргеш, сестип органнар. Бай ыт мыяан буза тырткаш, элээн шинчилеп тудуп-тудуп пактааш, дайнап-дайнап ажырыпкан. Карачалдың чанынга олурган ийи кижиниң арыннары кызып, хөөнү булганып, ческине бергеннер. Ооң кадында билип каар ийин-не дээш, кортканындан дүрген-не өгден үне халып чоруксаазы кээп орган. Карачал “бай билип калды-ла бе, кежегелиг бажымдан хадыдым-на” деп иштинде хөлзээн. Байның арын-шырайы өскерилген соонда, чиириглээн кылдыр көзүлгеш, карааның чажы сыстып кээрге, чодуп чоруй, эмниң чиктиг амданындан арнын дырыштырган карачалче “меңээ чүнү чиртиптиң” дигензиг көргеш: – Шынап-ла, амданы тускай эм-дир. Эртен база чип алыр мен – дээш, ыт мыяаның чартыын суп алган. Кады орган эштери ийи караа улгады берген кайгап, магадап ханмайн олурганнар. Карачал ыт мыяан байга ынчаар чооглаткан. Ооң соонда байның экиргенин ол олурган улус-ла билир боор, мен аңаа олурбаан болгаш, арай-ла билбес-тир мен. База-ла таварылга болуп, карачал бир эртен бөдей өгге чаглыг эът дайнап, саржаг, далган холаан чиңге тараалыг сүттүг дустуг шай аартап, шайлап ора хөөреп үнген иргин. Байны бо аалывыс артында турар улуг ыдык даавысче үндүргеш, дедир бадырып келир мен деп-тир. Олурганнарның ыыды чидип, «Ам база эгелээни ол бе!?» деп хорадаксап эгелээннер. – Анаа эъдиң чип, сүттүг шайың аартап, аал-коданың ээлеп олур. Ынчап тений бербе, ам болзун – деп алгыржып үнгеннер.