Татарның иң яхшы сыйфаты нинди? Татар халкын бик җентекләп өйрәнгән немец галиме Карл Ф...
Татарның иң яхшы сыйфаты нинди? Татар халкын бик җентекләп өйрәнгән немец галиме Карл Фукс һич икеләнмичә, кунакчыллык, дип яза. Татар авылына кунакка барсаң, бер йортка кереп чыгу белән генә котыла алмыйсың, ди галим. Берсе чәйгә чакыра, аннан икенчесе, өченчесе... Ә чәйне кимендә дүрт чынаяк эчәсе. Бал, каймак белән, аннары кура җиләге пастиласы, көлчәләр, коймаклар чыга. Барысын да авыз итәргә кирәк. Ә сине инде тагы ике-өч татар кунак итәргә көтеп тора. Баш тартып булмый – моны хуҗаны үпкәләтү дип кабул итәләр, ди ул. Бер сәфәрендә Фукска унбиш йортка керергә туры килә. Ул якынча 25 чынаяк чәй эчеп кайтуын һәм хәтта икенче көнне дару эчүен яза. Бу хәлне ул шаяртып «чәй газабы» дип атый. Бер тапкыр Фукс кызы белән юлда барганда арбалары ватыла. Алар бөтенләй таныш булмаган татар авылына кереп, эсседән качып, бер йорт ишегалдындагы күләгәгә кереп туктыйлар. Хуҗа аларның кем булуын да сорашып тормый: өйгә чакыра һәм чәй белән сыйлый. Фуксны татарларның белемгә мөнәсәбәте дә гаҗәпләндерә. Ул Казан татарларын кайбер Европа халыкларыннан да белемлерәк дип бәяли. Авылларда муллалар мәктәпләр тота, малайларны да, кызларны да укыталар, ди. Үсеп килүче егетләр, ярминкәләргә чыгып, сәүдәгәрләр янында эшләп, сәүдә серләренә төшенә. Фукс татар йортларының бик нык чиста булуын яза. Мичләрне даими акшарлап торалар, хуҗалык тәртиптә, ди. Хатын-кызлар сыер савар алдыннан җиленне җылы су белән юа, сөтне чиста тукыма белән каплый. Татар хатын-кызларыныкы кебек тәмле һәм куе каймакны башка бер җирдә дә күрмәдем, дип яза немец галиме. Татар хатын-кызларын дәвалаганда ул аларның байлыгына игътибар итә. Бер авыру хатынның пульсын тикшерергә теләгәч, пәрдә артыннан сузылган кулда кыйммәтле бизәнү әйберләре, беләзекләр, голланд тәңкәләре шулкадәр күп була ки, Фукс пульсны таба алмый, аларны салдырыр өчен озак үгетләргә туры килә. Әмма хатынның телен карый алмый: аның янындагы өлкән ханым табибка аның йөзен күрергә рөхсәт итми. Фукс бай татар хатын-кызларының кием-салымын тасвирлаганда бәяләрен дә язып барган. Мәсәлән, парчадан тегелгән күлмәк 350 сум, камзул 400 сумга кадәр җиткән. Алтынланган көмештән, фирүзә, мәрҗән һәм энҗеләр белән бизәлгән беләзекләр 3000 сумга кадәр торган. Хатын-кызлар фирүзә, аметист, энҗеле йөзекләр кигән, чәч толымнарына көмеш тәңкәләр һәм чулпылар таккан. Фукс тагын бер гаҗәеп деталь китерә: 30 ел элек бай татар хатын-кызлары 20 фунт, ягъни 9 килограмм чамасы авырлыктагы баш киеме кигәннәр. Ул ефәктән тегелгән, алтынланган тәңкәләр, мәрҗән һәм энҗеләр белән бизәлгән булган. Фукс сурәтләгән чорда бу инде модадан чыккан була. Табиб, этнограф, төбәк тарихчысы Карл Фридрих Фукс 1776 елның 6 (17) сентябрендә Германиянең Нассау кенәзлегендәге Герборн шәһәрендә туа. Германия уку йортларында укыгач, 1800 елдан Петербургта яши башлый, Кытайдагы Россия илчелегенә табиб итеп алына да, ул юл уңаеннан Казанга килеп чыга. 1805 елда Казан университетына профессор итеп билгеләнә. 1823–1827 елларда Казан университеты ректоры да була. Фукс Казан тарихын да өйрәнә, «Казан шәһәренең кыскача тарихы» хезмәтен яза. Карл Фуксны Казан татарларының көнкүрешен һәм мәдәниятен беренче булып өйрәнүче дип саныйлар. Карл Фукс 1821 елда Казан шагыйрәсе Александра Апехтинага өйләнә. 1830–1840 елларда Фукслар йорты Казанның фәнни һәм әдәби тормыш үзәкләренең берсенә әйләнә. Анда Боратынский, Лобачевский һәм башка күренекле кешеләр була. 1833 елда Фукслар йортына Александр Пушкин да килә. Карл Фукс 1846 елның 24 апрелендә (6 маенда) Казанда вафат була. Бүген Казанда Карл Фукс исемендәге урам һәм сквер бар, скверда галимгә һәйкәл куелган. 1. Карл Фукс 2-3. Казан татарларының киемнәре 4. Карл Фукс татар табынын шулай сурәтли 5. Казанда аяк киемнәре сатучы, фото