Чукоткаттан эҕэрдэ!
Чукоткаттан эҕэрдэ! Анадырьга кэлэн нэдиэлэ кэриҥэ буоллубут. Сыаллаан-соруктаан кэлбит сүрүн тэрээһиммит – “Эргав” фестиваль – таһынан, Чукотка олоҕун-дьаһаҕын син билсэ сатаатыбыт. Фестиваль түмүктэнэн, Москва5а көтөөрү олорон, кылгастык санаабын үллэстиим… Автономиялаах уокурукка барыта 47 тыһ. тахса киһи олорор буоллаҕына, онтон улахан аҥаара, 25 тыһыынчата, нуучча. Чукчалар бэйэлэрэ 15 тыһ. кэриҥэ эбиттэр. Эскимостар ахсааннара өссө аҕыйах – 1 500 эрэ киһи. Дьиктитэ, бүтэһик биэрэпиһинэн, манна 62 биһиги биир дойдулаахпыт, саха дьоно олорор эрээри, хомойуох иһин, кинилэри кыайан көрсүбэтибит. Культураларыгар олус харыстабыллаахтык сыһыаннаһаллара көстөр. Чукча, эскимос, эбээн, о.д.а. омук фольклорун, култууратын харыстыыр “Эргав” бэстибээли олох ыксаабакка, нэдиэлэни быһа ыыталлар эбит. Үгүс фестиваль ыксалынан, биир-икки күн буолан, кыайыылаахтары быһааран баран түмүктэнэр буоллаҕына, кинилэр “Эргырон” ансаамбылларын идэтийбит исписэлиистэрэ ол нэдиэлэ устатыгар хас биирдии үҥкүүнү-ырыаны чочуйаллар, сыыһаларын-халтыларын көннөрөллөр, онон ыллыыр-үҥкүүлүүр төрүт ньымаларын харыстыырга күүскэ үлэлэһэллэр эбит. Биһиги быыс булан сылдьыбатыбыт да буоллар, фестивалы сэргэ тыл кэмпириэнсийэтэ буолан ааста. Чукча-эскимос тылларын оскуолаҕа үөрэтиини, алпаабыт оҥорууга тиийэ дьүүллэспиттэр. Үлэ баран эрэр эбит. Киһи үөрэ истэрэ диэн, Чукотка олохтоохторо онно барытыгар сахалартан холобур ылабыт дииллэр. Мин “Эргав” дьүүллүүр сүбэтигэр үлэлээтим. Биллэн турар, бу дойду фольклорун иҥэн-тоҥон билбэтим сорох түгэҥҥэ уустуктары үөскэтэ сырытта эрээри, бэрт идэтийбит дьону кытта бииргэ үлэлээн, хас биирдии нүөмэри ыксаабакка ырытан, түмүгэр ким да утарбат сиэрдээх сыанабыл турда. Чукча, эскимос ураты үҥкүүлэриттэн олус элбэҕи иҥэринним. Биллэн турар, ол үөрүйэх үлэбитигэр-хамнаспытыгар үгүһү туһалыа турдаҕа. Итини сэргэ “Күн Өркөн” фестиваль кыттыылаахтарыгар хомуска, оһуохайга, испэктээк туруоруутугар, артыыс маастарыстыбатыгар уонна бэйэбит фольклорбутугар маастар-кылаастары ыыттыбыт. Норуот ырыаларын, хомуһу, олонхоттон быһа тардыыны көрдөрдүбүт. Анадырь бэйэтэ дьоҕус, олус ыраас куорат. Манна эмиэ уулуссаҕа кумаҕы ыһаллар эбит эрээри, олус үчүгэйдик хомуйаллар эбит. Биһиги “тыйыс усулуобуйаҕа олоробут, ол иһин суолбут мөлтөх” диир буоллахпытына, кинилэр суоллара-иистэрэ көбүс-көнө, ханна да алдьанан, үллэн-баллан сытара көстүбэт. Үчүгэйдик көрөллөр-истэллэр. Куорат ырааһын, үчүгэй суолун биир кистэлэҥэ хайаҕа-мырааҥҥа олороллоруттан эмиэ буолуон сөп эбит. Уулара-хаардара барыта бара турар. Куорат иһигэр муниципальнай оптуобус дьону бохсо тиэйэр-таһар эбит. Оҕолорго аналлаах спорт сиэксийэлэрэ, араас куруһуок үксэ – эмиэ босхо. Хамнастара Россияҕа саамай үрдүк дэнэр. Холобур, быйыл орто хамнас 260 729 солк. буолбут. Ол сиэринэн сыаналара, чахчы, ыарахан эрээри, сорох табаар биһигиттэн биллэ ыарахан буолбатах. Ону олохтоохтор: “Саҥа завоз кэлэн сыанабыт маннык. Баар табаар бүтэн истэҕин аайы, ордук Саҥа дьыл саҕана, муҥутуурдук ыарыаҕа”, – дииллэр. Ол да иһин буоллаҕа, биһиги “Саюрибыт” курдук сылы эргиччи үлэлиир тэпилииссэлэрдээхтэр, көтөр фабриката баар. Онон сымыытынан олох үчүгэйдик, оттон оҕуруот аһынан син хааччыллаллар эбит. Куорат биир уратыта – дьиэлэрэ-уоттара барыта араас өҥнөөх, чукча, эскимос омук уратыларын көрдөрөр элбэх мураллаахтар. Ол куораты хайдах эрэ ураты тыынныыр, ол омуктар эйгэлэригэр киллэрэр, “бу, чахчы, Чукоткаҕа сылдьабын” диэн санааны үөскэтэр. Уопсайынан, олохтоохтору кытта кэпсэттэххэ, ол сайдыыны барытын урукку губернатор Роман Абрамович кытта ситимнииллэр, кинини олус ытыктыыллар, махтана ахталлар. Түмүктээн кэриэтэ эттэххэ, эскимостар дириҥ ис хоһоонноох, аан дойдуга биллэр “Хопто тыалы утары көтүүтэ” (“Полет чайки против ветра”) диэн үҥкүүлээхтэр. Онно быыкаа хопто Арктика байҕалын силлиэтин-буурҕатын утары көтөн иһэн олох туһугар охсуһуута уонна ала буркуну санаа, дьулуур күүһүнэн кыайара көстөр. Бу үҥкүү эскимос норуотун дьиҥ характерын, майгытын, кини тыйыс