| ХУУДА БОДАЛ |
| ХУУДА БОДАЛ | 💥«Чаңгы ынакшылды» көргеш… 📢Эрткен дыштаныр хонуктарда «Чаңгы ынакшыл» деп чаа шиини көрдүм. Баштай шииниң чарлалын көргеш, «Чаңгы ынакшыл» деп адын чиктигзинип, «Ынакшылдың чаңгызы» дээни ол бе деп аайын тыппайн турдум. Оон тайылбыр бижиин номчааным соонда, «Чаңгы ынакшыл» дээниниң ужуру билдинип келди. Ынчан бо чаа шиини ыяап көөр деп шиитпирлеп алдым. «Чаңгы ынакшылды» Тыва Республиканың улустуң чогаалчызы Эдуард Мижит В. Көк-оолдуң бижээни «Хайыраан ботта» Кара биле Седиптиң өлүм чок ынакшылынга үндезилеп, либретто хевиринге бижээн. Эдуард Мижиттиң төрүттүнгенинден бээр 65 чыл оюнда ооң чырык адынга тураскаадып, «Чаңгы ынакшылды» ТР-ниң улустуң артизи, В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының кол режиссёру Леонид Каң-оол тургускан. Хөгжүм каасталгазын ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Чойгана Комбу-Самдан бижээн. Октябрь 17-де чаа шииниң баштайгы көрүлдези Тываның В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрынга болду. Көрүкчүлер залы шыгырт долу. Кара биле Седиптиң өлүм чок ынакшылының чаңгызы бо хүннерге чедир чүгле В. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының сценазында эвес, а бүгү салгалдарның сагыш-сеткилинде, чүректеринде, угаан-бодалында таңмаланып арткан. Чогаалчы шииниң эгезинден төнчүзүнге чедир шүлүк аяны-биле опера хевиринге одуруглай бижээн. Шак ол одуругларга ыры каасталгазын бижээни кайгамчык чараш, онзагай болду. В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының артистериниң ойнааны кончуг бедик деңнелде, чараш-тыр. Костюм каасталгазы база улуг рольду ойнаар дээрзи билдингир. Ында база-ла профессионалдарның холунуң изи арткан. Ниитизи-биле «Хайыраан ботка» чаа тынышты чаа көрүш-биле бир талазындан көргүскенин магададым. «Хайыраан ботту» көргеш, чамдык чүүлдерин кижи ынчалган ирги бе, ындыг болган хире деп бодап чораан болза, чаа шииде көрүкчүлерниң ол-ла хөй айтырыгларынга харыы берген дег ханы уткалыг, бир талазындан көргүскен дег болду. Чамдык үзүндүлери «Хайыраан боттан» ылгалып турар-даа болза, идейлиг утказы – ынакшыл болгаш феодалдыг Тывага дең эвес чорукту, иезиниң кыс уруунга ынакшылын, хамнаашкын дээш амыдыралда бар-ла бүгү-ле чидиг айтырыгларны көдүрүп турар шак бо «Чаңгы ынакшыл» деп ыры каасталгалыг шии «Хайыраан бот» дег узун «назылыг», сценадан кажан-даа дүшпес, көрүкчүлерниң сагыш-сеткилин доюлдурар шии болур боор деп бодаар-дыр мен. Шиини чогаадып бижээни-даа, тургусканы-даа, ыры каасталгазы-даа кончуг чараш. Шаанда тывалар кыс уругларын дыка эрте 15-16 харлыында өглээр, ашакка бээр чораан. Ооң дугайында дыка хөй чечен чогаалдарда-даа, төөгүде-даа хөйү-биле бижип турар. Оозун бодаарга, Караны база үе-чергези-биле ойтулааштап, эр кижи-биле чаа-ла сонуургажып, чугаалажып эгелээн үезинде Кенден-Хуурак кудалап аппарган. Таптыг-ла бир чыл болганда, Кенден-Хуурактың каржы-дошкун аажы-чаңындан ырмазы сынгаш, Кара ада-иезиниң аалынче кажып чанып келген деп төөгүп турар болгай. Ынчап кээрге «Чаңгы ынакшыл» «Хайыраан ботка» үндезилеп чогааттынган болганда, кол маадырның назы-хары 20 четпээн, элээди кыс болгу дег-дир. А силер чүү деп бодаар силер? Айдың ОНДАР. Чурукту В. Көк-оол аттыг национал хөгжүм-шии театрының социал четкиде арнындан алган. «Шын» №41 2026 чылдың октябрь 22