1908 елның 14 октябрендә Габдулла Тукайның иң мәшһүр әсәрләренең берсе – “Печән базары,...
1908 елның 14 октябрендә Габдулла Тукайның иң мәшһүр әсәрләренең берсе – “Печән базары, яхуд Яңа Кисекбаш” поэмасы халыкка тәкъдим ителә. “Әл-ислах” гәзитенең 13 октябрь санында Купеческое собрание залында (Островский урамындагы Яшь тамашачылар театры бинасы) Тукайның яңа әсәрен укыячагы хәбәр ителә. Бу очрашуда катнашкан Фатих Әмирхан “халык, җөмлә тәмам булганын да көтә алмыйчан, самими бер көлкегә тотылып, бөтен залны тутырып кул чабалар һәм, укучыны бүлеп, әллә никадәр вакытлар туктап торырга мәҗбүр итәләр” дип яза. Фатих Әмирхан Габдулла Тукайны “татар галәменең иң оста юмористы” дип атый, Оренбургтагы дусты Исмәгыйль Аитовка язган хатында: “Халыкның көлә-көлә эчләре катты, һәм Тукаевны да бүлә-бүлә кул чабу белән сыйладылар”, дип яза. Әсәр шул ук елны китап булып басылып чыга. Аны татар матбугатын укучыларның күпчелеге бик яратып кабул итә. Әмма сатирик әсәрне ошатмаучылар да күп була, билгеле. Поэма урта гасыр шәрекъ әдәбиятының дини “Кисекбаш китабы”на охшату рәвешендә язылган. “Печән базары” - ХVIII-ХХ гасырның 30 нчы еллары башына кадәр Казандагы сәүдә һәм иҗтимагый-мәдәни үзәк, хәзерге “Нурулла” мәчете тирәсе. Әсәрдә Тукай заманында яшәгән шәхесләр, шул чордагы вакыйгалар телгә алына. Әйтик, мәчет тирәсендә күп гайбәтләр сөйләнү сәбәпле, ул тирәне “Көфер почмагы” дип йөрткәннәр. Әсәрдәге Дию – “Вәисиләр хәрәкәте” башлыгы Гайнан Вәисов, ул кануннарга һәм җирле хакимияткә буйсынмауны алга сөргән, фәкать шәригать кушканча яшәргә кирәк, салым түләмәскә, паспорт алмаска дигән агитация алып барган. “Тукай сайты” язганча, Гайнан Вәисевнең мөритләренең хатыннарын никахлап алып калу очраклары да булган. Тукай әсәрендә конкрет бу шәхесне генә түгел, ә үзләрен бик гадел кешегә санап, башкаларны “Көфер почмагында” тәнкыйтьләүчеләрдән көлә. Әйтик, “Дию”не Карәхмәт күтәрә алмый, чөнки: Бу мидә йөзләп гыйнад (тискәрелек) амбары бар, Бу мидә мең пот сыраның пары бар. Бу мидә бардыр җәһаләт (наданлык) ун вагон, «Мин беләмлек» дәгъвасы — бер мең вагон. «Иске — изге» фикре бардыр ун келәт, «Һәр җәдит — кяфер» — егерме склад...» Камчылы ишан, көрәшче Микитин (Никитин), Зайкин, Пугач, Касыйм шәһәреннән килеп, бөтен малын эчеп бетергән Кәчемский Ибырай – барысы да реаль шәхесләр. “Печән базары...” поэмасы хәзерге вакытта да татар әдәбиятының иң билгеле сатирик әсәрләренең берсе санала. Гайнан Вәисовның әтисе Баһаветдинне полиция кулга ала, ул психиатрик клиникада үлә. Гайнан Вәисов сөргенгә озатыла һәм аннан кайткач әтисенең намаз уку урынын төзекләндерә. 1918 елның февралендә большевикларга каршы демонстрация вакытында ул котырынган кешеләргә: “Мин – большевик” дип әйтә һәм аны кыйнап үтерәләр. Совет заманында Тукайның Вәисовка каршы тәнкыйте йомшартыбрак бирелә һәм “Тукай бу хәрәкәтне аңлап бетермәгән” дигәнрәк рухта тәкъдим ителә иде. Фотоларда: 1. Габдулла Тукай 2. Габдулла Тукай Сәгыйть Рәмиев һәм Фәхрелислам Агиев белән 3. Габдулла Тукай Габдулла Газиз һәм Гафур Коләхмәтов белән 4. Габдулла Тукай, Сәгыйть Рәмиев, Шәһид Гайфи 5. Габдулла Тукай Фатих Әмирхан белән 6—7. Печән базары 8. Татар бистәсендәге "барабыз"лар