Телебездән төшеп калучы сүзләрне бүген дә барлыйбыз. Бүгенге сүзебез - тиредән тегелгән...
Телебездән төшеп калучы сүзләрне бүген дә барлыйбыз. Бүгенге сүзебез - тиредән тегелгән аяк киеме белән бәйле барлыкка килеп, соңрак чабата киюдә генә кулланылган *ыштыр* дигән лексик берәмлегебез. Бу сүз көндәлек сөйләшебездән чабатаның аяк киеме буларак кулланылышы беткәч төшеп тә калган. Ыштыр бүгенге көндә дә әдәбиятыбызда әллә ни чагылыш тапмаса да, "ыштыр бит" дигән телбизәгебездә шактый актив яшәп килә. "Ыштыр бит"не без намуссыз, оялуның ни икәнен белмәгән, тиешле вакытта кызармый да, агармый да торган битле кешегә бәйле кулланабыз. Аның бу мәгънәдә кулланылуының сәбәбе - ыштыр сүзенең эчтәлегенә бәйле. Ыштыр дип татар кешесе аяк очына урау өчен һәм чабата кигәндә аяк очына да, балтырга да урый торган шактый каты сүс яисә киндер җептән сугылган тукыма кисәген атаган. Шунысы кызык, бу сүз шушы ук яңгырашта, шушы ук эчтәлектә күрше мари һәм удмурт халкында да йөргән. Башкорт телендә исә бу сүз белән аякка урый торган тире кисәген атаганнар. Татар теленең этимологик сүзлеген төзегән телче галимебез Рифкать Әхмәтьянов әлеге атаманың килеп чыгуын төрки-татар телендәге *ыш* / *эч* + *тыр* /*тире* тамырларыннан ясалган *эчке* *тире* сүзләренә барып тоташа дип исәпләп, аның бик борынгы сүз икәненә ишарәли. Алда әйтелгәнчә, бу лексик берәмлегебез көндәлек сөйләмебездән инде төшеп калган, ләкин аның кулланылыш мөмкинлеге бөтенләй юкка чыкмаган. Ни дисәк тә, мәктәп музейларында, мәдәният йортлары этнографик почмакларында, төбәкне өйрәнү муниципаль музейларыбызда экспонат буларак сакланучы ыштырларны очратып була. Аларга бәйле аңлатма язуларында *ыштыр* сүзен еш күрергә туры килә. Без исә, бу төр очраклар кысасында булса да *ыштыр* сүзен саклап торасы иде әле дигән теләктә калабыз. #архаик_сүз #тарихи_сүз