Ол үениң элээн каш ТАР удуртукчулары ышкаш, ол буддизмге болгаш сангхага бердинген тург...
Ол үениң элээн каш ТАР удуртукчулары ышкаш, ол буддизмге болгаш сангхага бердинген турган. 1927 чылда ТАР-ның Сайыттар чөвүлелиниң хуралынга буддизмниң ниитилелде ролю болгаш туружунуң дугайында илеткелинге мынчаар айыткан: «Амгы үеде бис, тыва чон, хостуг республика бис, ынчалза-даа чамдык байдалдар болгаш хүлээп алган Конституциявыстың ужундан ажылчыннарның арын-нүүрүнүң хостуг болурун хандырар дээш, хүрээ биле күрүнени ийи аңгылап каан, чүдүлге-сүзүк хамааты бүрүзүнүң хууда херээ деп чарлаан. Ынчангаш чоннуң элээн каш кезии хоорук болуп, хоойлудан дашкаар апарган». Контрреволюстуг ажыл-херек дээш буруудаттыргаш, 1932 чылда Буян-Бадыргы-биле кады адып шииттирген. Ооң адын 2007 чылда агарткан. 1927 чылда Дондук Кууларның удуртканы ТАР-ның Чазааның хуралынга шажын айтырыын база катап көдүрүп, буддизм болгаш ламалар талазы-биле комиссияны тургускан. Комиссияның сүмелээни-биле 1928 чылдың март 8-тен 12-ге чедир ТАР-ның Сайыттар чөвүлелиниң даргазы Дондук Кууларның киржилгези-биле ламалар съездизи болуп эрткен. Бурятиядан (ССРЭ), Моолдан болгаш Төвүттен 33 лама башкы бо съездиге киришкен, ону бир дугаар делегей чергелиг буддийжи шуулган деп санап болур. Нимажап (Нимачап) Айыжыевич Монгуш (1879- 1932 чч.) – ТАР-ның Биче Хуралының даргазы (1924-1929) болгаш даштыкы херектер сайыды. Ол 1879 чылда Манчы-Кыдаттың Моолдуң Сесен-Хаан аймааның Даа кожууннуң Шимелиг (Шеми) сумузунга бай Айыжының өг-бүлезинге төрүттүнген. Эртем-билигни Моолга чедип алган. Даа кожууннуң дээди чагырыкчызы Хайдып ноян Нимажап Монгуштуң эртем-билиин, кызымаккай чоруун, моол, кыдат дылдарны эки билирин онзалап көргеш, бодунче хаара тудуп, ажылдадып алган. Ол удаваанда шын шилилге кылганынга бүзүрей берген. Нимажап Хайдып ноянның бодалдарын болгаш дужаалдарын бижимел дамчыдарынга кончуг шын кылдыр кызымаккай, тура-соруктуг ажылдап турган. Ол ноян албан-дужаалга ажылдап чораан чылдарында Нимажап Монгуштуң өзүлдезинге, ооң эрткен чүс чылдың билдингир политиктиг болгаш күрүне ажылдакчызы болу бээринге улуг салдарны чедирген. Ол-ла чылдарда Хайдып Үгер-Дааның оглу Таңды-Тыва Арат Республиканың үндезилекчилериниң бирээзи Хүн ноян Монгуш Буян-Бадыргы-биле таныжып алган. 1920 чылдың эгезинде Буян-Бадыргының даалгазы-биле Нимажап Монгуш Чадаананың Үстүү-Хүрээзинден Тактаң-Камбы-биле иелээн Кыдатче тыва чонга хамаарышпас чорукту бээриниң болгаш Тываны боду башкарлыр күрүне кылдыр чарлаарының дугайында чугаалажыышкынче аъттанган. Буян-Бадыргы биле Нимажап 1921 чылдың август 13-16 хүннеринде Даа кожууннуң өмүнээзинден Таңды-Тыва Арат Республика деп чарлаан бүгү Тываның тос кожуунунуң хуралынга киришкен. Туранга 1922 чылдың февраль 28-тен март 1-ге чедир болуп эрткен I съездиге Тываның арат-революстуг намы (ТАРН) тургустунуп, Нимажап Монгуш ТАРН-ның Төп Комитединиң составынче кирген. 1924 чылдың сентябрь 2-ден октябрь 6-га чедир Кызылга болган ТАР Улуг Хуралының II хуралынга Нимажап Монгуш ТАР-ның Биче Хуралының даргазы кылдыр соңгуткан. 1929 чылдың октябрь 16-да ТАРН-ның Төп Комитединиң Политбюрозунуң шиитпири-биле Буян-Бадыргыны, Нимажапты, ТАР-ның өске-даа көскү чазак ажылдакчыларын, ооң соонда Дондук Кууларны «чоннуң дайзыннары» деп буруудаткаш, намдан үндүрүп каапкан. 1932 чылда ТАР-ның бо удуртукчуларын боолап шииткен. Соян Манчыкович Талга-Сюрюн (Далаа-Сюрюн)– ТАР-ның Сайыттар чөвүлелиниң херектер эмгелекчизи, Тесийн-Голдуң (Тес-Хем, Тес-Моол) хүн нояны, 1924 чылда Тес-Хем кожууннуң бир дугаар чагырыкчызы. Оон ыңай кандыг-даа медээлер чок. Редакциядан: Шак бо төөгүлүг кижилерниң ачызында тыва марка тывылган. Авторнуң улуг ажылында чуруктарны, медээлерни кайыын алганын, төөгүлүг үндезиннерин шуптузун айтып каан. Илдик чокка доктаавайн, сонуургап номчуур улуска таарыштыр бо материалче ол айтылгаларны киирбээн. Мөңгүн-оол КУУЛАР, тыва харылзааның хоочуну. Чуруктарны tuvaonline.ruдан болгаш К.А. Бичелдей, Б.Б. Монгуштуң "Государственные символы Тувы" деп номундан алган. «Шын» №32 2026 чылдың август 20 "Шын" солуннуң МАХ-каналынга каттыжыңар: max.ru/channel_shyn