👋🏼 Уонча күннээх, чукча уонна эскимос омуктар фольклордарын, культураларын уонна үгэс...
👋🏼 Уонча күннээх, чукча уонна эскимос омуктар фольклордарын, культураларын уонна үгэстэрин бар5ардар “Эргав” фестиваль түмүктэнэн, бэрт үчүгэйдик үлэлээн, доҕотторбутугар “Эргыроннарга” астына-дуоһуйа ыалдьыттаан баран, дойдубут диэки суолбутун туттубут. Үнүр этэн аһарбытым курдук, Чукоткаттан Саха сиригэр тиийэр айан-сырыы судургута суох. Онон, суолга бириэмэни атаара таарыйа, Чукотка туһунан быһа тардан, аҕыйах чахчыны суруйуум. Аны өтөрүнэн онно тиийиэхпит да биллибэт. АЙЫЛҔАТА. Чукотка Ратманов арыытыттан Эмиэрикэ Маалай Диомид (биһиги ону Крузенштерн арыыта диибит) арыытыгар диэри баара-суоҕа 4 км эрэ. Тымныы дьыл байҕал мууһа турдаҕына, киһи сатыы да хааман тиийиэн сөп. Былыр Аляска нуучча судаарыстыбатыгар киирэр эрдэҕинэ, онон айан-сырыы субуллан олороро. Аляскаҕа Форт Росс сэлиэнньэ-кириэппэстээх этибит. Онно ыраахтааҕы сулууспалаахтара, атыыһыттар, көннөрү да дьон олороллоро. Оттон олор хаһаайыстыбаларын Россияттан Аляскаҕа диэри сүрүннээн биһиги дьоммут, сахалар, таспыттара. Онно тиийэн ынах-сүөһү көрбүттэрэ. Даҕатан эттэххэ, аҕыйах сыллааҕыта Чириков (АХШ сирэ) арыытыттан көстүбүт кыыллыйбыт сүөһүлэри генетик учуонайдар “саха ынахтара” диэн дакаастаабыттара. Бука сэрэйдэххэ, Аляска Эмиэрикэҕэ атыыламмытын кэннэ хаалан баран көҥүл үөскээбит “биир дойдулаахтарбыт” буоллахтара. Чукотка барыта кэриэтэ эмиэ биһиги курдук ирбэт тоҥ үрдүгэр турар. Онтулара 500-700 миэтэр дириҥҥэ диэри тоҥор. Певеккэ куоракка аан дойдуга суос-соҕотох ууга устар атомнай теплоэлектростанция баар. Аата – “Академик Ломоносов”. ДЬИҤНЭЭХ Дьон. Чукчалар бэйэлэрин “луораветланнарбыт”, ол эбэтэр, “дьиҥнээх дьоммут” дэнэллэр. Оттон эскимостар – “юк”, “югит” эбэтэр “юит”. Эмиэ “киһи”, “дьон”, “дьиҥнээх дьон” диэн тылбаастанар. КОПАЛЬХЕН. Чукчалар уонна эскимостар билигин даҕаны киити бултууллар. Аҕыйах ахсааннаах төрүт омук буолалларынан, официальнайдык. Онон Чукоткаҕа тиийбит дьон, түбэстэххитинэ, копальхен, мантак курдук ити омуктар төрүт астарын амсайыаххытын сөп. Копальхен киит этиттэн оҥоһуллар, син биир биһиги сымабыт курдук ферментацияламмыт эт. Оттон мантак диэн тоҥнуу кыһыллыбыт киит тириитэ. Балачча сыалаах буолар. Даҕатан эттэххэ, сорох хотугу сахалар уонна, сүрүннээн, эбээннэр, киити эмиэ билэллэр. “Хаалым” диэн ааттыыллар. Бу – эбээн, тоҥус-маньчжур төрүттээх тыл. Биирдэ эмэ уус-уран суруйууга ахтыллыбыт буолааччы. Чукотка Арассыыйа империятын састаабыгар атын регионнартан биир саамай хойут, 18-с үйэ бүтүүтүгэр биирдэ эрэ, киирбит (саамай бүтэһик Тыва холбоспута, 1944 с.). Дьиҥэр, 1648 с. Дьокуускайтан Семен Дежнев экспедицията тиийэн холбуу сатаабыта да, чукчалар ону билиммэтэхтэрэ. Балтараа үйэ кэриҥэ сэриилэспиттэрэ. Кинилэр уордарын-кылыннарын кэлин Екатерина II ыраахтааҕы эрэ уоскуппута. Ону даҕаны, букатын 20-с үйэ саҥатыгар диэри чукчалар олохторугар улаханнык орооспокко олорбуттара. Чэ, кылгастык ити курдук.