– Самат Фәтхуллович Гафуров. Әле күптән түгел Төмән якларыннан кайткан. Югары белемле у...
– Самат Фәтхуллович Гафуров. Әле күптән түгел Төмән якларыннан кайткан. Югары белемле укытучы. Бездә географиядән укытачак. Шунысын да әйтергә кирәк, моннан дистә еллар элек үзебезнең Тирәкле мәктәбен тәмамлаган кеше, – диде ул. Барысы да каерылып, төсмерләргә тырышкандай, Саматка текәлде. Тик аларның күпчелеге яшь һәм читтән килгән кеше. Самат аларны танып белмәгән кебек, тегеләр дә аны белми иде. Яшь укытучыларның икенчесе әле быел гына Казан дәүләт педагогия институтының филология факультетын тәмамлап кайткан, Ак Чишмә авылы кызы Гарипова Ләйсән икән. Исем-фамилиясен әйтеп таныштырганда, барлык укытучылар да үзенә текәлгәч, кыз уңайсызлана калды. Ул, бу очракта нишләргә кирәклеген белмичә, торып басты да, сәхнәдә яңа гына җыр башкарган артистларча, як-якка борылып, башын игәләгәндәй итте. Урынына утыргач та, ягез инде, гел миңа гына карап тормагыз, оялтасыз бит, дигәндәй, башын түбән иеп, өстәлдә ятучы кәгазь битенә текәлде. Әлегә кадәр директорның башкалар белән таныштыруын түземсезлек белән көтеп утырган егет Хафизов Альберт исемле икән. – Аны яңа килгән укытучылардан кала барыгыз да белә. Альберт – безнең авыл егете. Өч ел элек кенә үзебезнең мәктәпне тәмамлады. Армия сафларында әйбәт кенә хезмәт итеп кайтты. Физкультураны укытуны аңа ышанып тапшырмакчы булабыз. Директор Альберт турында сүзен бетергәч, укытучылар ничектер уңайсыз гына читкә карашып алды. Кайберләре елмайгандай итте, икенчеләре тамак кыргалады. Җәүдәт Хәлитович сүзендә торды, берничә минуттан укытучыларны таратты… Укытучылар бүлмәсеннән чыгып, математика кабинеты яныннан узышлый, Саматка өлкәнрәк яшьтәге укытучы сүз катты: – Исәнме… Исәнмесез! Самат ишек яңагына сөялеп торган бу кешегә укытучылар бүлмәсендә чакта яхшылап игътибар да итмәгән иде, шуңа текәлеп үк карады. Таныш та, таныш түгел дә кебек. Кем икән соң бу? – Танымыйсызмы?... Танымассың да шул! Ят кеше «син»гә күчте. – Күпме еллар узды бит. Син дә үзгәргәнсең, мине дә еллар талкыды… Тукта, тукта, тавышы бик таныш ләбаса! Әйе, кайдадыр күргәне… Җәүдәтнең зиһене кинәт яктырып китте. Салих Мәгъсүмович! Ул шул исемне кычкырып әйткәнен дә сизми калды. – Салих Мәгъсүмович?! – Ә-әйе! Менә таныдың… Салих Мәгъсүмович, яшенә хас булмаганча, оялчан кызлар кебек, читенсенгәндәй, күзләрен аска яшерде. Әйе, әйе, бу Салих Мәгъсүмович иде. Кайчандыр шушы Тирәкле урта мәктәбендә аз гына булса да Саматны укыткан кеше. Көрәш серләре белән дә беренче ул таныштырган иде егетне. Баш бирми торган, горур кеше иде шул. Колхоз председателе Нариман аның әнә шул ягын өнәп бетермәде. Колхозда хуҗа буларак, ни теләсә шуны кыланган «прит» мәктәпкә дә хуҗа булып, анда үз кануннарын кертмәкче иде. Соңгы елларын эшләгәндә, акылы бөтенләй бетте картлачның. Укучыларны, укытучыларны колхоз коллары итеп тота башлаган иде. Бушлай хезмәт көче буларак, басуларда да, фермада терлек арасында да, машина-трактор паркында да укучылар эшли. Нариман үзе моны шулай булырга тиеш дип кабул итә иде. Аның өчен уку-укыту программасы да юк. Колхоз эше генә эш. Әле алай гынамы, Нариман укучылар хезмәтен колхозда гына түгел, үз хуҗалыгында да бик теләп файдалана иде. Балаларын шулай эксплуатацияләүгә ата-аналарның эчләре пошса да, беркем бернәрсә әйтә алмый. Куркалар. Шулай булмый соң, монда гомер итәсе бит. Салих Мәгъсүмович – ул чакта яшь укытучы – Нариманның бу эшләренә битараф кала алмый. Хәтта бер тапкыр колхоз жыелышында житәкчене халык алдында бик нык тәнкыйтьләп ташлый. «Сез колбиләүчелек җәмгыятендә яшәсәгез, яхшырак булыр иде», – дигән сүзләр дә ычкындыра. Нариманга шул җитә кала, эшне озакка сузмыйча, беренче секретарьга да, РОНО мөдиренә дә бара. Юк гөнаһларын бар итеп, Салих Мәгъсүмовичны башта мәктәптән, соңыннан бөтенләй авылдан ук китәргә мәҗбүр итәләр. Бүген Самат каршында басып торучы бу кешене, үзе әйткәнчә, еллар гына талкымаган. Кешеләр арасындагы катлаулы мөнәсәбәтләрнең корбаны да ул… Чит җирләрдә кагылып-сугылып йөреп тә бәхет таба алмагач, Салих Мәгъсүмович кабат туган якларына кайткан, мәктәпкә укытучы булып урнашкан икән…