киеренке эш вакытларында һәр лужайдан аңа ярдәмгә кешеләр бүленеп бирелә. Бу чорларда м...
киеренке эш вакытларында һәр лужайдан аңа ярдәмгә кешеләр бүленеп бирелә. Бу чорларда марилар арасында укый-яза белүче бик аз булганга, һәр лужайның үз тамгасы була. Һәм яшерен җыен җыясы булсалар, җыеласы лужайның тамгасын салган юкә таягы җибәрәләр. Шул тамгадан инде картлар билгеләнгән лужавуй руэмена, билгеләнгән вакытка җыелалар. Марилар төп аучылык белән шөгыльләнгәч, алар бик оста уктан атканнар һәм сөңге белән әйбәт идарә иткәннәр. Шуңа күрә рус гаскәрләре марилар иленә, урман тирәсенә якын барырга курыкканнар. Бөек кенәз Василий Иванович марилар илен «Казанның алып булмастай щиты» дип атый. Алар өчен марилар иле табышмак булып кала. Казанны алу өчен, ул башта марилар илен үз ягына аударуны максат итеп куя. Ләкин бу максатка улы Иван гына ирешә ала. Кырым һәм Казан ханлыгы морзаларының артык талауларына, аларның җәберләүләренә түзә алмыйча, марилар Иван патшадан үзләрен аның кул астына алуларын сорап, өлкән лужавуй Аказ Тугаевны илче итеп җибәрәләр. Иван Васильевич, аларның үтенечләрен үтәп, мариларга үзенең указын яза. Ул указда, марилар иле Мәскәү кенәзлегенә керәчәк, һәм марилар, Казан ханлыгын алырга ярдәм итеп, өч ел Мәскәүгә ясак түләмәячәкләр, диелгән. Инде Казанны алгач, бөтен Мәскәү кенәзлеге буенча көчләп христиан диненә күчерү башлана. Шушы чорларда үз Юмоларына тугрылыклы булган илемнәр, икенче иркен, тыныч урыннар эзләп, туган җирләрен ташлап китә башлыйлар. Әмма Мәскәү кенәзлеге, су буйлап һәм үзенең бөтен як чикләренә воеводалар куеп, халкын таратырга тырышмый. Алай гына да түгел, су буйлап урысларның төпләнешен ныгыта һәм, диннәрен тагын да иңдерү өчен, чиркәүләр салырга ярдәм итә. Сезнең игътибар иткәнегез бармы, хәзерге чорда да су буйлап урыс авыллары урнашкан. Һәм аларның барысында да дип әйтерлек чиркәүләр бар. Аннан соң тагын бер нәрсәне әйтеп үтәсем килә: һәр мари авылының һәм шулай ук арлар яки керәшеннәрнең сөйләм телләре, гореф-гадәтләре бер авыл белән икенче авылны чагыштырганда аз гына булса да аерыла. Болар барысы да бу як халыкларының төрле чит җирләрдән җыелган икәнлеген аңлата. Ә фольклорга килгәндә, алар барысы да үзенчәлекле һәм милли чыгышларының яшәешен чагылдыра. Бу халыкларның тарихи тормышын өйрәнү бик тә авыр. Чөнки үзләренең язмалары булмау һәм көчле наданлык аларның бернинди тарихи язмаларын да калдырмаган. Ә тарихны өйрәнү ул энә белән кое казуга тиң. Безнең монда мәктәп укучылары ярдәме белән оештырылган музеебыз бар. Төп әйберләр – узган гасырның тормышын чагылдырган экспонатлар. Болар – яшьләр өчен яңалык, ә олылар өчен үткәннәрне искә алу. Алтмышынчы елларда, илебез коммунизм сөреме белән яшәгән чорларда, вак милли халыкларның үзенчәлекле фольклорын, мәдәниятен русларныкына тиңләштереп, алардан бертөрлерәк совет мәдәнияте ясарга омтылдылар. Бу омтылыш милли халыкларыбызның тарихи үзенчәлекле мәдәниятен өйрәнүдә зур тоткарлык ясады дисәм дә ялгышмамдыр. Инде туксанынчы еллардан соң милли үсешкә әзрәк кенә әһәмият бирелә башлады. Әмма соңгы вакытларда авылларыбыз юкка чыгу күзәтелә. Ә бит чиста милли тел, аның белән бөтен мәдәнияте һәм тарихы авылларда гына саклана. Шәһәр җирендә халык, ничек кенә әйтсәң дә, барыбер икенче тел, гореф-гадәт һәм мәдәният белән аралаша. Төрле милләт халкы икенче милләтләрнең үзенә кулай якларын үзләштерә. Яшьләрнең авылларын ташлап китүләре, беренче чиратта, авыл җирләрендә эш бетүдән. Хөкүмәтебез авыл җирлекләрендә вак фермер хуҗалыклары оештыру өчен акчалата ярдәм итә. Ләкин шунысы бар: хәзерге заманда беркемнең дә ялсыз авыр эшләрдә эшлисе килми. Бу аларның авыл тормышына гайрәтен генә чигерә. – Аку Саневич, авыр гына сулап, сүзеннән туктап калды. Светлана Аку Саневичны бик кызыксынып тыңлап утырды. Менә бит ул хәзер мари халкы турында күпме кызык мәгълүмат белде. Тарихны белү ул тирә-юнеңә ихтирамыңны арттыра һәм кызыксыну уята.