Күз киртәле була, диләр. Зәңгәр Төймәнең күзе киртәле булмагандыр инде. Булмагандыр. Са...
Күз киртәле була, диләр. Зәңгәр Төймәнең күзе киртәле булмагандыр инде. Булмагандыр. Сабый бала, биш яшьлек малай аткан пычак та шулай туры очып барып, туп-туры тияргә тиеш булмагандыр. Язмышка язылу дигән әйбер бар бит әле. Зәңгәр Төймәнең дә язмышына шулай язылгандыр. Малай-шалай, кулына пычак-пәке тота белә башлаганнан бирле, агачка яки берәр нәрсәгә пычак атып уйный бит ул. Уйнавын уйный, ләкин мәргән булганнары бик сирәк. Шуларның бик сирәге генә төбәп аткан агачка тигезә ала бит югыйсә. Әллә никадәр күнегүләр ясасаң да, бәләкәй генә кызның, бәләкәй генә күз чокырына ничек тигезмәк кирәк. Һаман да шул язмыш дигән нәрсәдер. Пычак очып килеп, нәни кызның күзенә кадала. Бала, күрше агайның өстеннән тәгәрәп төшеп, сәкегә ава. Тынсыз калган баланы, үзе дә ни үле, ни тере Гыйбадулла күршесе Сөләйманга, кызчыкның әтисенә кертеп бирә. Яшьләр әле күршеләр. Сөләйман белән Саҗидә тыныч кына, матур итеп ике бала үстерәләр. Күршелек өчен дә яхшылар. — Менә, Сөләйман, сиңа пычак, суй мине, кадап үтер, балагызны харап иттек, — ди Гыйбадулла. Канга баткан, һушсыз баласын Сөләйман күтәреп сәкегә кертеп салганда әни кеше дә, баласын шул хәлдә күреп, һушсыз егыла. Саҗидә белән Сөләйманның төн йокылары кача. Алар алмаш-тилмәш кызларын саклыйлар. Бала берничә көн аңына да килә алмый. Елаудан, йокысыз төннәрдән хәлсезләнгән әнисен сөендереп, бала берничә көннән генә күзен ача. Биш яшьлек Нуретдинне төрмәгә утыртасыңмы, әллә аларның кызларын үзенең улларыннан да артык яраткан Гыйбадулланы утыртасыңмы? Берни эшләр хәл юк — күрәчәкләре белән килешәләр Сөләйман белән Саҗидә. Аннан соң алар үчле кешеләр дә булмыйлар. Баланың гына җәрәхәте озак төзәлә. Хәер, ул төзәлеп бетми дә бугай. * * * Кыз булып туганнар белә, аларга аңлатып торасы юк. Кыз бала үсә башладымы, күзен көзгедән алмый. Әллә нинди гаепләр таба ул үзеннән. Тулган айдай йөзеннән дә әллә никадәр кимчелек таба. Борын да бик олы күренә, чәч тә куе булып көдрәләнеп тормый, авыз-иреннәр дә син теләгәнчә уймак түгел. Әгәр дә мәгәр битенә берәр бетчә чыкса, бетте инде, аннан да бәхетсез кеше юк дөньяда. Гөлнәзирә дигән кыз да үсә. Әтисе белән әнисе аны яратып Зәңгәр Төймә, дип кенә йөриләр. Аксыл бөдрә чәчле, зәңгәр күзле, җаны булган бөтен кешене ымсындыра торган тулы матур балтырлы, зифа буйлы... Бар да килгән, бар да яхшы. Ләкин кызның бер күзе юк. И-и, ул кимсенеп яшәүләр... үзеңне белә башлаганнан бирле исемең тезмә сүзгә әйләнсен әле. "Сукыр Гөлнәзирә, Теге Сукыр Гөлнәзирә, үзеңнең сукыр икәнеңне белмичә..." Әрни кыз. Көзгегә караса да елый, су алганда суга караса да елый. Артыннан ысылдап калган кешеләрнең сүзләреннән дә елый. Күз яшьләрен чыгармыйча гына, йөрәге елый аның. Әрнеп елый кыз. — Сукыр Гөлнәзирәгә дә кеше карасын инде, — дия-дия каргана күрше кызы, Зәңгәр Төймәне авылның берәр егете озата килсә. — Сукыр Гөлнәзирә дә ир белән тора бит, гарьләнеп үләрсең.... Ә безгә ир юк. — Сукыр Гөлнәзирә дә иргә чыгып, җиде бала тапты, — дип үрсәләнә, сугыштан соңгы ир-атсыз заманда, ир чырае күрмәгән, баласыз картайган матур-матур кызлар. Әллә шулай бәхетсез булгангамы, Ходай Зәңгәр Төймәгә моңлы тавыш биргән. Тау өстеннән челтерәп аккан чишмә тавышлары да, бәллүр савыт чыңлаган илаһи авазлар да яңгырый аның тавышында. * * * Гомер ул күзле булсаң да, күзсез булсаң да, яхшы яшәсәң дә, яман булсаң да, ач булсаң да, тук булсаң да, гүзәлләрнең гүзәле, авылда бер чибәр булсаң да, ямьсез булсаң да, гарип булсаң да, сәламәт булсаң да уза. Зәңгәр Төймә дә үсеп буйга җитә. Җырчы сандугач авылның иң матур егетенә кияүгә чыга. Яраткан ирен армиягә озата. Аннан сугыш башлана. Сугыштан да көтеп ала ул ирен. Яраткан иреннән гөрнәдирдәй дүрт малай, өч кыз үстерә. Кышның суык бер көнендә сеңлесе Дания кергәндә, Зәңгәр Төймә урындыкта утырып тора иде. Башы иелгән, әйтерсең лә иңнәренә бөтен ил хәсрәтен өеп куйганнар. Эре күз яшьләре күзеннән тәгәрәп чыга да, бите буйлап тәгәрәп төшә, аннан аз гына иягендә тукталып торып, тып итеп түшенә тама. Апасы күптәннән елап утырганга охшаган, чөнки