читтә каңгырап йөреп, авылын бик тә юксына башлаган иде. Туган якларына кайтып китү тел...
читтә каңгырап йөреп, авылын бик тә юксына башлаган иде. Туган якларына кайтып китү теләге елдан-ел көчәя генә иде аның. Шуларны кат-кат уйлап, йөрәге аша үткәргәч, Самат, Валяга өйләнмәскә, дигән ныклы карарга килде. Озакламый Валя бөтенләйгә Украинасына кайтып китте. Бу мәхәббәт тарихы әнә шулай моңсу гына аерылышу белән төгәлләнде... * * * Саматның авылдагы беренче көннәре, туганнары белән очрашу шатлыгыннан, сиздермичә дә узды. Авыл белән танышкач, үзен хәтерләүче авылдашлары белән бер кат күрешеп сөйләшкәч, ничектер күңеленә җиңел булып калды. Инде иркенләп ял итәргә дә була! Юк, диванга кырын ятып, гәзит-журнал укып яисә йокы симертеп ял итәргә күнекмәгән ул. Апасы белән җизнәсе колхоз эшенә киткәч, йорт тирәсендә вак-төяк эш тапкан булып, кыштыр-мыштыр йөрү – аның өчен менә дигән ял. Арттан куучы, монысын болай, тегесен тегеләй эшлә, дип торучы юк. Кайчак пләмәше Рафис белән гәп куерткан була. Тик анысы бер дә тик утыра торганнардан түгел шул. Беренче көннәрдә генә Самат тирәсендә бөтерелгәләп йөрде дә, хәзер, әнә, гел чыгып таю ягын гына карый. Аланлык малайларының «авторитеты» икән тагын үзе. Малай-шалай хөрмәт итә аны. Бераз гына шүрлиләр дә бугай. Кайчакларда, пләмәшенең шундый «лидер» булуына Самат горурланып та куя. «Төймәле уены»н да башкаларга караганда остарак уйный икән Рафис. «Төймәле» дигәннән… Бала чагында андыйны уйнаганнарын Самат бер дә хәтерләми. Ул чакта малайлар «шакылдавыклы», «сугышлы», «чүрәкәле» кебек уеннар белән мавыкты. Хәзер әнә шул киң таралган икән. Әле беркөнне Самат эшеннән бүленеп карап торды. Пләмәше үзе шикелле унбер-унике яшьлек малай-шалай белән тыкрыкта төймә суга. Алар берсен-берсе бүлешеп кычкырыша, кайвакыт сикереп тора да төрткәләшә үк башлый, минут та үтми, кабат татулаша. Малайлар малайлар шул инде. «Әтәчләнмичә» булдыра алмый алар… Кем белә, Саматның авылдагы беренче көннәре шулай тыныч кына узып та китәр иде, тик… Барысы да Рафистан, дөресрәге, аның төймәләреннән башланды. Беркөнне пләмәшеннән: – Энекәш, күпме төймә отып алдың соң әле? – дип сораган иде. Рафис: – Бер зур гына янчыкны тутырдым инде, икенчесен башладым менә, – диде дә, шуны раслагандай, янчыктагы төймәләрне җиргә койды. – Ух син, шайтан, ниндиләре генә юк монда! Чыннан да, төймәләр бик күп иде. Монда җәйге күлмәкләргә тагыла торганыннан алып, тун, толып төймәләренә кадәр бар. Китекләре, сынганнары, искеләре, яңалары – кыскасы, төймәләр музее, диярсең. Шунда Саматның күзе төймәләр арасында яткан ниндидер кечкенә сәер әйбергә төште. – Капсула, – диде ул, аны кулына алып, үзалдына сөйләнгәндәй. – Солдат медальоны. – Нәстә дисең? – Солдат медальоны, – дип кабатлады Самат, теге сәер әйберне учына кысып. Мондый медальонның сугышта һәлак булган солдат шәхесен билгеләү өчен кирәк икәнлеген Самат бик яхшы белә. Берничә ел элек «Поиск» отрядында үзе кебек энтузиаст эзтабарлар белән бергә Брянск өлкәсендә Бөек Ватан сугышында һәлак булган совет солдатларының җирләнмәгән сөякләрен эзләүдә катнашты бит. Хәбәрсез югалган күпме сугышчыларның исемен ачыклады алар! Сугыш вакытында ул өлкәләрдә чолганышта калган совет солдатларын фашистлар батальоны-батальоны белән кырган. Мәетләрне ни теге, ни бу як җирләмәгән. Солдат сөякләре, шул тирәләрдә булган коточкыч мәхшәрнең телсез шаһиты булып, ярты гасыр буе чәчелеп яткан. Хәзер скелетларның кемнеке булуын ачыклау авыр эш, әлбәттә. Ярый да, солдат медальонындагы язу сакланса. Бары тик шулар ярдәмендә генә кемнең кем икәнен белергә була. Сугыш чорында медальон табель әйберсе буларак һәр солдатка да бирелгән. Баштарак аларны яссы кечкенә тартма рәвешендә калайдан ясаганнар һәм солдатлар аны күкрәкләренә бау белән элеп йөрткән. Кайбер частьларда винтовка ядрәсе гильзасыннан, хәтта агачтан ясалган медальоннар да кулланылган. Аларның эченә солдат турында мәгълүматлар язылган кәгазь салына торган булган. Ләкин мондый медальоннар әйбәт ябылмаганлыктан, эчендәге язулы кәгазь бик тиз яраксыз хәлгә килә һәм андагы язулар танылмый. Шуннан соң әлеге медальоннарны пластмассадан ясый