ХР

ХИКӘЯЛӘР (РАССКАЗЫ)

Книги · 4 ноября 2026 г.

Открыть канал в MAX

Әтәч менгән читәнгә (повесть)

Әтәч менгән читәнгә (повесть) Аяз ГЫЙЛӘҖЕВ 2. Шул, завхоз булып эшлəгəндə карчыгын җирлəде, өендə ялгыз калды. Майбəдəрнең ире, бала-чагасын төяп, ерак Камчаткага ук күченеп китте, балыкка урнашты, башта аз-маз хатлар язгаласа да, нанай марҗасына өйлəнеп тора башлагач, хат та язмас булды. Ике ел дисəм аз, өч ел дисəм күп, шулай да шактый изаланган иде, Чилəбедəн улы Мидхəт белəн килене Начтук (Зəй ягыннан Сəрəпəле керəшене кызы) кайтып төштелəр. Бер-ике көн каш астыннан гына күзəтеп йөрде дə Мидхəт мəсьəлəне бик каты куйды: «Эшлəтеп үтерəлəр монда сине, əткəй, юаш дип сигез камыт кигерткəннəр... Хватит!» – дип өстəл сукты. «Үзебезгə алып китəм, покранимир, адəм төсле торырсың! Бер үзеңə бер кумныт булыр. Тор əйдə, иркенлə! Əнə алмаш-тилмəш өч вынугың үсеп килə, малайлар, кулың кычытса, аларга аз-маз һөнəр үрəтерсең. Давай!» Карышты Хəйретдин агай, бармас өчен əллə нинди юк сəбəплəр уйлап чыгарды, «əйлəнəм, килешенгəн, вəгъдə бирешкəн карчыгым бар», дип хəйлəлəп карады, «сихəтлегем какшады», дип ялварды, Мидхəт тə кире беткəн эт икəн (əллə бала карап җыгы чыккан Начтук килен боргычладымы үшəн малайны?), ай-ваена карамастан, əткəсен җиде ят җиргə алып китте. Иң кызганычы, Хəйретдин агай, улыннан бигрəк килене коткысына бирелеп (хатын-кызны гомере буе олылады ул!), йорт-җирлəрен сатты, арзан бəягə генə ычкындырды, өй җиһазларын күрше-коланга истəлеккə таратып бетерде. Агач кыру станогын, «төсем итеп сакларсыз» дип, күрше колга Миннəхмəтлəргə биреп калдырган иде, ул китү белəн Миннəхмəтлəр олы улларын өйлəндереп башка чыгардылар, картның нигезенə яңа өй бастырып куйдылар. Мəшəкать арасында уралып, станок юкка чыкты. Балалар: «Мəктəп музеена кирəк», – дип инəлеп эзлəп килсəлəр, татарныкы төштəн соң, станоктан шомарган каеш кына калган! Миннəхмəт килене анысы белəн качкын кəҗəлəрен арканлап куя икəн. «Тигез җирдə түмгəк тибеп, кадимдəге чүп-чарны таптырып йөрмəгез», – дип, станок каешы белəн балаларны өтəлəп тə чыгарган. Əйе, өч ел дисəм күп, ике генə ел үтте дисəм, азрак булыр, – мəгəр көннəрдəн бер көнне, калку җирлəр кардан ачылып, елтыр шома сукмаклар төшкəндə, бик җыйнак кына чемодан тотып, як-ягына ялт-йолт карана-карана Язкилдегə өлкəн бер кеше килеп керде. Аягында үкчəлəре нык кына ашалган озын кунычлы күнитек, өстендə терсəклəре сизерəгəн зəңгəр бостон костюм... Юлчы бөкрəя төшеп бераз барды-барды да, чемоданын корырак җиргə куеп, җыерчыклы маңгай тирен сөртə-сөртə яңа йортларга, яктырып-балкып утырган шифер түбəлəргə, җилкенеп-җилкенеп сайрашкан сыерчыкларга карап торды да бер көрсенде. Шунда гына таныдылар, юлаучыбыз үзебезнең Хəйретдин агай, имеш... Йорт-җире юк, нигезендə Миннəхмəт малаеның тəрəзəлəр белəн мул чуарланган верандалы, алты почмаклы нарат өе шəбəеп утыра; нихəл итсеннəр, Миннəхмəтнекелəр кыстый-кыстый картны үзлəренə алып керделəр. Томанлы күзлəре белəн читенсенеп елмая-елмая гына керде Хəйретдин агай. Күбрəк Чилəбе турында сөйлəшергə тырыштылар. Хəйретдин агай туп-турыдан ярып салды: «Һəйбəт дим ич! Анда да бик һəйбəт! Урамнары тоташ таш кына. Яңгыр-мазар нипачум! (Кайчандыр солдат боткасы ашаган ир-атлар, хəзер, берəр яры барып кайтсалар, теллəренə рус сүзлəре катнаштырып сөйлəшə башлыйлар!) Керəшен булса да, килен дə ничава, татар токмачын кетердəтеп баса. Ну, воздух начар икəн анда, безнекечə түгел, чыдайт нильзя, əмəл юк, күкрəкне кыса да тора, түзсəң түз, түзмəсəң ятып җыла! Иртə таңнан урамнарда зəһəр төтен бөтерелə башлый, тудыйм-судыйм, кая ул безнең Язкилдегə җитəме соң?!» Миннəхмəтлəрнең, сəфəрчегə кушылып, Язкилдене бик мактыйсылары килə, күзлəре улларының юан-юан бүрəнəлəрдəн салынган йортына төшə дə ихтыярсыз теллəрен тешлилəр. Сүзе аз булса да, чишмə суы белəн куелган самовар чəен туктаусыз мактый-мактый эчте Хəйретдин агай, артык кыстатып та тормады, кинəнгəч, чемоданыннан бер савыт бөртек чəй чыгарып Миннəхмəт хатынына тоттырды.